Kavalalı Mehmed Ali Paşa (1769–1849): Mısır valiliğinden İstanbul'u tehdit eden güce

Kavalalı Mehmed Ali Paşa (1769–1849), 1805'ten 1848'e kadar Osmanlı Devleti'nin Mısır valisi olarak görev yapan ve Mısır'da kurduğu hanedan 1952'ye kadar hüküm süren devlet adamıdır. Bugünkü Yunanistan sınırları içindeki Kavala'da doğan Mehmed Ali, Fransızların Mısır'dan çıkarılması için gönderilen Osmanlı birlikleriyle Mısır'a geldi; kısa sürede valiliği ele geçirdi, Memlük beylerini tasfiye etti ve Mısır'ı modern bir orduya, okullara, fabrikalara ve sulama kanallarına sahip güçlü bir eyalete dönüştürdü. Arabistan'da, Sudan'da ve Mora'da İstanbul adına savaşan Mehmed Ali, 1831'den sonra padişaha karşı ayaklandı ve oğlu İbrahim Paşa'nın orduları iki kez Osmanlı ordularını yenerek Anadolu'nun içlerine kadar ilerledi. Avrupa devletlerinin müdahalesiyle 1840–1841'de çözülen kriz, ona Mısır'ın veraset yoluyla yönetimini kazandırdı.

Kavala'dan Kahire'ye

Mehmed Ali, 1769'da Osmanlı Rumelisi'ndeki Kavala'da doğdu. Gençliğinde tütün ticaretiyle uğraştığı ve yerel yöneticilerin hizmetinde bulunduğu bilinir. 1801'de Fransız ordusunu Mısır'dan çıkarmak için gönderilen Osmanlı kuvvetleri arasındaki Arnavut birliklerinden birinde komutan yardımcısı olarak Mısır'a geldi. Fransızların çekilmesinden sonra Mısır'da Osmanlı valileri, Memlük beyleri ve Arnavut birlikleri arasında süren çekişmelerde ustaca hareket etti. Mayıs 1805'te Kahire'nin ulema ve esnaf önderleri onu vali olarak istedi; İstanbul da bu durumu kabul ederek Temmuz 1805'te onun valiliğini onayladı.

İlk sınavlar ve Kahire Kalesi

Valiliğinin ilk yıllarında Mehmed Ali, hem Memlüklerin direnişiyle hem de dış müdahalelerle uğraştı. 1807'de İngiltere'nin İskenderiye'ye çıkardığı kuvvetler Reşid (Rosetta) yakınlarında yenildi ve kısa süre sonra Mısır'dan çekildi. 1 Mart 1811'de Mehmed Ali, Kahire Kalesi'nde düzenlediği bir tören sırasında Memlük beylerinin büyük kısmını ortadan kaldırdı. Bu olay, Mısır'da Memlük gücünün sonu oldu ve Mehmed Ali'yi eyaletin tek hâkimi hâline getirdi.

Yeni bir Mısır

Mehmed Ali, Mısır'ı kaynakları merkezden yönetilen bir eyalete dönüştürmeye girişti. Toprağın büyük kısmı devlet denetimine alındı; tarım ürünlerinin alım satımında devlet tekelleri kuruldu. 1820'lerde uzun lifli pamuğun yetiştirilmesine başlandı ve pamuk kısa sürede Mısır'ın başlıca ihraç ürünü oldu. İskenderiye'yi Nil'e bağlayan Mahmudiye Kanalı 1820'de tamamlandı. Bulak'ta bir matbaa kuruldu; burada askerî, bilimsel ve edebî eserler Türkçe ve Arapça olarak basıldı. Mısırlı öğrenciler Avrupa'ya, özellikle Fransa'ya eğitim için gönderildi; bu öğrencilerin imamı olarak Paris'e giden Rifâa et-Tahtâvî, daha sonra Mısır'ın önde gelen aydınlarından biri oldu.

Nizam ordusu

Mehmed Ali'nin en büyük yatırımı, Avrupa usulünde eğitilmiş yeni bir orduydu. 1820'lerin başında kurulan bu orduda, ilk kez geniş ölçüde Mısırlı köylüler asker olarak kullanıldı; subayların büyük kısmı ise Türkçe konuşan bir kadrodan oluşuyordu. Ordunun eğitiminde, sonradan Müslüman olarak Süleyman Paşa adını alan Fransız subay Joseph Sève önemli rol oynadı. 1820–1822'de Sudan'a yapılan sefer, Hartum şehrinin kuruluşuna yol açtı. Yeni ordu ve donanma, Mehmed Ali'yi kısa sürede Osmanlı Devleti içindeki en güçlü askerî güç hâline getirdi.

Mora ve Navarin

1821'de başlayan Yunan isyanını bastırmakta zorlanan II. Mahmud, 1824'te Mehmed Ali'den yardım istedi. Karşılığında Girit'in ve Mora'nın yönetimi ona vaat edildi. İbrahim Paşa, 1825'te Mora'ya çıktı ve isyanı büyük ölçüde bastırdı. Ancak 20 Ekim 1827'de Navarin'de İngiliz, Fransız ve Rus donanmaları Osmanlı-Mısır donanmasını yaktı. 1828'de İbrahim Paşa'nın kuvvetleri Mora'dan çekildi. Mehmed Ali, bu seferde büyük kayıplar verdiği hâlde, karşılığında ona yalnızca Girit'in verilmesini yetersiz buldu ve Suriye'yi talep etmeye başladı.

Padişaha karşı: 1831–1833

1831'de Mehmed Ali, Akka valisi Abdullah Paşa ile yaşadığı bir anlaşmazlığı gerekçe göstererek İbrahim Paşa'yı Suriye'ye gönderdi. İbrahim Paşa, 1832'de Akka'yı aldı, Şam'a girdi, Humus ve Belen'de Osmanlı kuvvetlerini yendi. Aralık 1832'de Konya'da sadrazam Reşid Mehmed Paşa'nın ordusu yenildi ve sadrazam esir düştü. İbrahim Paşa Kütahya'ya kadar ilerledi. II. Mahmud, Rusya'dan yardım istedi; Rus donanması İstanbul Boğazı'na geldi. Mayıs 1833'te imzalanan Kütahya Antlaşması'yla Suriye ve Adana Mehmed Ali'ye bırakıldı.

1839: Nizip ve donanmanın İskenderiye'ye gitmesi

Kütahya Antlaşması bir çözüm değil, bir ateşkesti. II. Mahmud, kaybedilen toprakları geri almak için yıllarca hazırlandı. 1839 baharında Osmanlı ordusu Fırat'ı geçerek İbrahim Paşa'ya saldırdı; ancak 24 Haziran 1839'da Nizip'te ağır bir yenilgiye uğradı. Birkaç gün sonra II. Mahmud öldü. Ardından Kaptan-ı Derya Ahmed Fevzi Paşa, Osmanlı donanmasını İskenderiye'ye götürerek Mehmed Ali'ye teslim etti. Osmanlı Devleti, ordusunu ve donanmasını birkaç hafta içinde kaybetmişti.

Londra Antlaşması ve 1841 fermanları

Avrupa devletleri, Osmanlı Devleti'nin çözülmesinin ve Mehmed Ali'nin Fransa ile yakınlaşmasının güç dengesini bozacağından endişe ediyordu. Temmuz 1840'ta İngiltere, Rusya, Avusturya ve Prusya, Osmanlı Devleti ile Londra'da bir antlaşma imzaladı. Mehmed Ali şartları reddedince İngiliz ve Avusturya donanmaları Beyrut'u ve Akka'yı bombaladı; İbrahim Paşa'nın kuvvetleri Suriye'den çekildi. 1841'de yayımlanan fermanlarla Mısır valiliği, Mehmed Ali ve onun soyundan gelenlere veraset yoluyla bırakıldı. Buna karşılık Mısır ordusunun sayısı sınırlandırıldı ve Mısır, Osmanlı Devleti'ne yıllık vergi ödemeye devam etti.

Son yıllar ve miras

Mehmed Ali, ilerleyen yaşında sağlık sorunları nedeniyle yönetimden çekildi; 1848'de oğlu İbrahim Paşa kısa bir süre valilik yaptı, ancak babasından önce öldü. Mehmed Ali, 2 Ağustos 1849'da İskenderiye'de öldü ve Kahire Kalesi'nde yaptırdığı büyük camiye defnedildi. Osmanlı mimarisinin İstanbul camilerini andıran üslubuyla yapılan bu cami, bugün Kahire'nin simgelerinden biridir. Kurduğu hanedan, 1867'den itibaren "hıdiv" unvanını kullandı; 1914'te İngiltere'nin Mısır üzerinde himaye ilan etmesiyle Osmanlı bağı resmen koptu. Hanedan 1952'deki devrime kadar Mısır'ı yönetti.

Bir valinin kurduğu devlet

Mehmed Ali Paşa'nın hayatı bize, XIX. yüzyılın başında Osmanlı Devleti'nin içinden bir "modernleşme yarışı" çıktığını gösteriyor. II. Mahmud İstanbul'da yeniçerileri kaldırıp yeni bir ordu kurarken, Mehmed Ali Kahire'de aynı işi daha hızlı ve daha sert bir biçimde yapıyordu. Her ikisi de Avrupa usulünde eğitilmiş ordular, okullar, matbaalar ve merkezî bir yönetim kurmak istiyordu. Ancak bu iki modernleşme, sonunda birbirine karşı savaştı.

Bizim gözümüzde Mehmed Ali'nin en dikkat çekici yanı, kendisini hiçbir zaman Osmanlı dünyasının dışında görmemesidir. O, Türkçe konuşan, Osmanlı kültürüyle yetişmiş bir paşaydı; sarayında Türkçe yazışmalar yürütülüyordu. Onun ayaklanması, bir ulusal bağımsızlık hareketi değil, Osmanlı Devleti'nin içinde güç ve meşruiyet mücadelesiydi. Bu mücadele, Avrupa devletlerinin Doğu Sorunu'na doğrudan müdahalesinin de başlangıcı oldu. Mehmed Ali'nin hikâyesi, bir valinin hırsının bir imparatorluğu nasıl sarsabileceğini ve aynı zamanda nasıl yeni bir devletin zeminini hazırlayabileceğini birlikte anlatıyor.