Mısır'ın İşgali (1882): Urabi hareketi, İskenderiye bombardımanı ve Tel el-Kebir

Mısır'ın işgali, 1882'de Britanya'nın Osmanlı Devleti'ne bağlı Mısır Hidivliği'ni askerî güçle denetimi altına almasıdır. Olaylar, Mısır ordusundaki subaylardan Ahmed Urabi önderliğinde gelişen ve yabancı etkisine, mali denetime ve ordudaki ayrımcılığa karşı çıkan bir hareketle başladı. Haziran 1882'de İskenderiye'de çıkan olayların ardından, 11 Temmuz 1882'de Britanya donanması İskenderiye'yi bombaladı. Ağustos ayında Süveyş Kanalı bölgesine çıkan Britanya ordusu, General Sir Garnet Wolseley komutasında 13 Eylül 1882'de Tel el-Kebir'de Urabi'nin kuvvetlerini yendi ve iki gün sonra Kahire'ye girdi. Mısır, hukuken Osmanlı Devleti'nin bir parçası olarak kalmaya devam etti; ancak fiilen Britanya'nın denetimine girdi. Bu durum, 1914'te Britanya'nın Mısır'ı himayesi altına aldığını ilan etmesine kadar sürdü.

Borç, kanal ve denetim

Mısır, XIX. yüzyılın ortalarından itibaren Osmanlı Devleti'ne bağlı, ancak geniş bir özerkliğe sahip bir eyaletti. Mısır'ı Kavalalı Mehmed Ali Paşa'nın soyundan gelen hidivler yönetiyordu. Hidiv İsmail Paşa (1863–1879), Mısır'ı modernleştirmek amacıyla büyük projeler başlattı. Demiryolları, kanallar, limanlar, okullar ve saraylar yaptırıldı. Süveyş Kanalı 1869'da açıldı. Ancak bu projeler, Avrupa'dan alınan ağır borçlarla finanse edildi.

1875'te İsmail Paşa, mali sıkıntı nedeniyle Süveyş Kanalı Şirketi'ndeki hisselerini Britanya hükûmetine sattı. 1876'da Mısır, borçlarını ödeyemez hâle geldi. Bunun üzerine Britanya ve Fransa, Mısır'ın maliyesini denetlemek için bir Borç Sandığı (Caisse de la Dette) kurdu. Mısır hükûmetinde Britanyalı ve Fransız bakanlar görev aldı. 1879'da İsmail Paşa, Avrupa devletlerinin baskısı ve Osmanlı padişahının fermanıyla görevden alındı; yerine oğlu Tevfik Paşa getirildi.

Urabi hareketi

Şubat 1881'de Urabi ve iki subay arkadaşı, ordudaki ayrımcılığı protesto ettikleri için tutuklandı; ancak askerler tarafından kurtarıldı. Eylül 1881'de Urabi, Abidin Sarayı önünde askerlerle Hidiv Tevfik'in karşısına çıkarak hükûmetin değiştirilmesini, meclisin toplanmasını ve ordunun güçlendirilmesini istedi. Hidiv, bu talepleri kabul etmek zorunda kaldı. Şubat 1882'de kurulan yeni hükûmette Urabi, Harbiye Nazırı oldu.

Britanya ve Fransa, Urabi hareketinin Avrupa'nın mali çıkarlarını tehdit ettiğini düşündü. Ocak 1882'de iki devlet, hidivi destekleyen ortak bir nota yayımladı. Mayıs 1882'de Britanya ve Fransız savaş gemileri İskenderiye limanına geldi. 11 Haziran 1882'de İskenderiye'de Avrupalılar ile Mısırlılar arasında çıkan çatışmalarda çok sayıda kişi hayatını kaybetti.

Osmanlı'nın tutumu

Mısır, hukuken Osmanlı Devleti'nin bir parçası olduğu için Sultan II. Abdülhamid de krizin içinde yer aldı. Padişah, Mısır'a Derviş Paşa başkanlığında bir heyet gönderdi. Heyet, Urabi ile hidiv arasında arabuluculuk yapmaya çalıştı; ancak başarılı olamadı. Büyük devletler, Haziran–Temmuz 1882'de İstanbul'da bir konferans topladı. Konferansta Osmanlı'dan Mısır'a asker göndermesi istendi. Ancak Osmanlı, Urabi'ye karşı Müslüman bir orduyla müdahale etmenin kamuoyunda yaratacağı tepkiden çekiniyordu. Bu nedenle karar vermekte gecikti.

Bu sırada Britanya, tek başına harekete geçti. 11 Temmuz 1882'de Amiral Sir Beauchamp Seymour komutasındaki Britanya donanması, İskenderiye'deki tahkimatları bombaladı. Fransa, bombardımana katılmadı ve gemilerini geri çekti. Bombardımanın ardından İskenderiye'de yangınlar çıktı ve şehrin önemli bir kısmı zarar gördü.

Tel el-Kebir ve işgal

Ağustos 1882'de General Sir Garnet Wolseley komutasındaki Britanya ordusu, Süveyş Kanalı bölgesine çıktı. Urabi, kanalın tarafsızlığına güvenerek kanalı tahrip etmedi; bu durum, Britanya ordusunun İsmailiye'ye kolayca çıkmasını sağladı. Britanya ordusu, İsmailiye'den Kahire'ye doğru ilerledi.

13 Eylül 1882 sabahı, şafaktan önce Britanya ordusu, Tel el-Kebir'deki Mısır mevzilerine bir gece yürüyüşünün ardından ani bir saldırı düzenledi. Muharebe, bir saatten kısa bir sürede Britanya'nın zaferiyle sonuçlandı. Mısır ordusu dağıldı. 14 Eylül'de Britanya süvarileri Kahire'ye girdi ve Urabi teslim oldu. Urabi, yargılandı ve idama mahkûm edildi; ancak ceza sürgüne çevrildi. Urabi, Seylan'a (bugünkü Sri Lanka) sürgün edildi ve 1901'de Mısır'a dönmesine izin verildi. 1911'de Kahire'de hayatını kaybetti.

Geçici denen işgalin uzunluğu

Britanya, Mısır'ı işgal ettiğinde bu durumun geçici olduğunu, düzen sağlandıktan sonra askerlerini geri çekeceğini açıkladı. Ancak Britanya askerleri, Mısır'da yetmiş yılı aşkın bir süre kaldı. Lord Cromer adıyla bilinen Evelyn Baring, 1883–1907 yılları arasında Mısır'ın fiilî yöneticisi oldu. 1885–1887'de Osmanlı ile Britanya arasında Britanya askerlerinin Mısır'dan çekilmesi için görüşmeler yapıldı. 1887'de Drummond Wolff Sözleşmesi imzalandı; ancak Fransa ve Rusya'nın itirazları nedeniyle bu sözleşme onaylanmadı.

Osmanlı açısından Mısır'ın işgali, büyük devletlerin Osmanlı topraklarını birer birer denetimleri altına aldığı bir sürecin parçasıydı. 1878'de Kıbrıs, 1881'de Tunus ve 1882'de Mısır, sadece dört yıl içinde fiilen Osmanlı yönetiminden çıktı. Bu gelişmeler, II. Abdülhamid'in Britanya'ya güvenini sarstı ve onu Almanya ile yakınlaşmaya yöneltti. Mısır'daki Urabi hareketi ise bugün Mısır tarihinde millî uyanışın erken örneklerinden biri olarak anılır.