Sudan

Sudan, resmî adıyla Sudan Cumhuriyeti (Arapça: جمهورية السودان, Cumhûriyyetü’s-Sûdân), Kuzeydoğu Afrika'da bir ülkedir. Güneybatıda Orta Afrika Cumhuriyeti, batıda Çad, kuzeybatıda Libya, kuzeyde Mısır, doğuda Kızıldeniz, güneydoğuda Eritre ve Etiyopya ve güneyde Güney Sudan ile sınır komşusudur. Sudan'ın 2025 yılı itibarıyla nüfusu 51,8 milyon kişidir ve 1.886.068 kilometrekare (728.215 mil kare) yüzölçümüyle Afrika'nın yüzölçümü bakımından üçüncü büyük ülkesidir. Sudan'ın başkenti ve en kalabalık şehri Hartum'dur.

Şu anda Sudan olan bölge, Hormusan (yaklaşık MÖ 40000–16000), Halfan kültürü (yaklaşık MÖ 20500–17000), Sebilya (yaklaşık MÖ 13000–10000), Qadan kültürü (yaklaşık MÖ 13000–9000), dünyanın bilinen en eski savaşı olan Cebel Sahabe Savaşı (yaklaşık MÖ 11500), A Grubu kültürü (yaklaşık MÖ 3800–3100), Kerma Krallığı (yaklaşık MÖ 2500–1500), Mısır Yeni Krallığı (yaklaşık MÖ 1500–1070) ve Kuş Krallığı'na (yaklaşık MÖ 785 – MS 350) tanıklık etmiştir. Kuş'un düşüşünden sonra Nubiyalılar, Nobatia, Makuria ve Alodia olmak üzere üç Hristiyan krallığı kurdular. 14. ve 15. yüzyıllar arasında Sudan'ın büyük bir kısmı yavaş yavaş Arap göçebeler tarafından yerleşime açıldı. 16. yüzyıldan 19. yüzyıla kadar, orta ve doğu Sudan Darfur Sultanlığı tarafından yönetilirken, batı Darfur, doğu ise Osmanlılar tarafından yönetildi.

19. yüzyıldan itibaren Sudan'ın tamamı Muhammed Ali hanedanlığı altında Mısırlılar tarafından fethedildi. Dini-milliyetçi coşku, Mehdi ayaklanmasında patlak verdi ve Mehdi güçleri sonunda ortak bir Mısır-İngiliz askeri gücü tarafından yenilgiye uğratıldı. 1899'da, İngiliz baskısı altında, Mısır, Sudan üzerindeki egemenliği Birleşik Krallık ile ortak bir yönetim olarak paylaşmayı kabul etti. Aslında Sudan, İngiliz mülkiyeti olarak yönetildi. 1952 Mısır Devrimi monarşiyi devirdi ve İngiliz güçlerinin Mısır ve Sudan'ın tamamından çekilmesini talep etti. Devrimin iki eş liderinden biri ve Mısır'ın ilk Cumhurbaşkanı olan Muhammed Naguib, yarı Sudanlıydı ve Sudan'da büyümüştü. Sudan'ın bağımsızlığını sağlamayı devrimci hükümetin önceliği haline getirdi. 1 Ocak 1956'da Sudan bağımsız bir devlet ilan edildi.

Sudan bağımsız olduktan sonra, Gaafar Nimeiry rejimi İslamcı yönetime başladı. Bu durum, hükümetin merkezi olan İslamcı Kuzey ile 1955-1972 yılları arasında zaten bir iç savaş yürütmüş olan Güney'deki animistler ve Hristiyanlar arasındaki uçurumu daha da derinleştirdi. Dil, din ve siyasi iktidar üzerindeki sürekli çatışmalar, Ulusal İslam Cephesi (NIF) tarafından etkilenen hükümet güçleri ile en etkili fraksiyonu Sudan Halk Kurtuluş Ordusu (SPLA) olan güney isyancıları arasında ikinci bir iç savaşa yol açtı. Bu durum nihayetinde 2011 yılında Güney Sudan'ın bağımsızlığına yol açtı. Referandumun ardından Güney Sudan'ın ayrılmasına kadar Sudan, Afrika'nın en büyük ülkesiydi.

1989 ile 2019 yılları arasında, Ömer el-Beşir liderliğindeki askeri diktatörlük, Ulusal Kongre Partisi (NCP) ile birlikte Sudan'ı yönetti ve işkence, azınlıkların zulmü, küresel terörizme sponsorluk iddiaları ve 2003-2020 yılları arasında Darfur'da etnik soykırım da dahil olmak üzere yaygın insan hakları ihlalleri gerçekleştirdi. Rejim, tahminen 300.000 ila 400.000 kişiyi öldürdü. 2018'de Beşir'in istifasını talep eden protestolar patlak verdi ve bu da 11 Nisan 2019'da bir darbe ve Beşir'in hapse atılmasıyla sonuçlandı. 2023'ten beri Sudan, Sudan Silahlı Kuvvetleri (SAF) ve paramiliter Hızlı Destek Kuvvetleri (RSF) arasında üçüncü bir iç savaşa karışmış durumda.

İslam, Sudan'ın devlet diniydi ve Şeriat hukuku 1983'ten 2020'ye kadar uygulandı; bu tarihte ülke laik bir devlet haline geldi. Sudan, dünyanın en az gelişmiş ve en yoksul ülkeleri arasında yer alıyor, 2024 itibarıyla İnsan Gelişme Endeksi'nde 170. sırada ve kişi başına nominal GSYİH'de 185. sırada. Uluslararası yaptırımlar ve izolasyonun yanı sıra iç istikrarsızlık ve hizipsel şiddet geçmişi nedeniyle ekonomisi büyük ölçüde tarıma dayanıyor. Sudan'ın büyük çoğunluğu kurak ve nüfusunun %60'ından fazlası yoksulluk içinde yaşıyor. Sudan, Birleşmiş Milletler, Arap Birliği, Afrika Birliği, COMESA, Bağlantısızlar Hareketi ve İslam İşbirliği Teşkilatı üyesidir.