Bolu, 17 Temmuz 1934: "Bolu'yu Ankara'dan önce görmeliydim" ve Bâhire Hanım'a verilen Bediz adı

Bolulular Mustafa Kemal Paşa'yı on üç yıl boyunca davet etti. İlk heyet 1921'de, Sakarya Meydan Muharebesi sürerken Polatlı İstasyonu'nda kabul edilmiş ve uygun bir zamanda Bolu'ya gelme sözü almıştı. Söz ancak 17 Temmuz 1934'te yerine geldi. Gazi, İstanbul'daki İkinci Türk Dil Kurultayı'na giderken her zamanki Ankara-Eskişehir-İzmit demiryolu yerine daha önce görmediği Bolu karayolunu seçti.

1922: Haber verilmeden geçilen Göynük

Bolu ile ilk temas bir ziyaret değil bir geçişti. Haziran 1922'de Fransız yazar Claude Farrère ile İzmit'te görüşmeye giden Mustafa Kemal Paşa, güvenli sayılan Nallıhan-Göynük-Geyve yolunu kullandı. 11/12 Haziran gecesi yola çıkan Paşa'nın maiyetinde Bolu Mebusu Cevat Abbas (Gürer), Hariciye Vekâleti hukuk müşaviri Münir Bey ve yaverleri vardı; TBMM Muhafız Taburu güvenlik için Geyve'ye gönderilmişti. Sarıköy İstasyonu'nda Millî Müdafaa Vekili Kâzım (Özalp) ve Batı Cephesi Komutanı İsmet Bey ile yapılan toplantıda genel taarruzun Ağustos 1922 sonlarında yapılabileceği öngörüldü ve hazırlıkların hızlandırılması kararlaştırıldı. Paşa geceyi Nallıhan'da geçirdi, ertesi gün öğle yemeğini Göynük'te yedi; Kocaeli Grubu Komutanı Halit (Karsıalan) Bey onu burada karşıladı. Göynük'teki mola, haksız yere tutuklu bir grup mahkûmun ona dilekçe vermesiyle uzadı; Paşa telgraf başında Adliye Vekili'yle konuşup bu mahkûmların sorunlarıyla ilgilenilmesi talimatını verdi. Dönüşte de Göynük'ten geçti; yanında Adapazarı'nda üç yıl sonra kavuştuğu annesi Zübeyde Hanım ve kız kardeşi Makbule Hanım vardı. Yolculuk Büyük Taarruz öncesinde Batı Cephesi'nin kuzey kanadının son bir kez denetlenmesine de vesile oldu.
Davetler sürdü. Nisan 1923'te iki heyet, biri Bolu Belediye Reisi Hakkı (Gülez), diğeri Bolu mebusları Şükrü (Gülez) ve Nuri (Aksu) başkanlığında, Çankaya'da kabul edildi ve yeniden söz aldı. 22 Ağustos 1926'da Vali Ali Rıza (Oskay) başkanlığında bir "Tazim Heyeti" kabul edildi.

Kırmızı halılar kaldırılıyor

Gelişin haberini Bolulular Temmuz 1934 başında Bolu Mebusu Cevat Abbas (Gürer) Bey'den aldı. Vali Ali Rıza (Oskay) ile Belediye Reisi Reşat (Aker) öncülüğünde bir "Tezyin ve Karşılama Heyeti" kuruldu; öğretmen Kadriye (Atay) ve Fakiha Hanım da heyetteydi. Halkevini de barındıran Halk Fırkası binası Gazi'nin kalacağı yer olarak belirlendi. Resmî bildirim 13 Temmuz'da Dahiliye Vekâleti'nden geldi.

15 Temmuz'da hazırlıkları denetleyen Cevat Abbas Bey, yola serilmek üzere istif edilmiş kırmızı halıları görünce Gazi'nin böyle şeyleri sevmediğini söyledi ve onun sözünü hatırlattı: "Ben saltanat heveslisi değilim. Halktan biriyim. Cumhuriyet adamı olarak karşılanmak isterim."

Yolda: Satı Kadın, Esentepe, Çağa

Kafile 16 Temmuz sabahı Ankara'dan çıktı. Maiyette Şükrü Kaya, Kılıç Ali, Mehmet Nuri (Conker), Hasan Cavit (Belül), Salih (Bozok), Fahreddin (Altay) Paşa, Afet (İnan) Hanım ve babası Bolu Mebusu İsmail Hakkı (Uzmay) ile Fuat (Köprülü) vardı. Kazan köyünde muhtar Satı Kadın ayran ikram etti; Gazi onun mebus yapılması talimatını verdi. Gece Kızılcahamam'da çamlıktaki çadırlarda geçirildi.

17 Temmuz öğlen Gerede'ye varıldı. Vali vilayet sınırında karşıladı. Öğle yemeği Arkut Dağı'ndaki Ramazan Dede Tepesi'nde yendi; çamların kokusunu yayan serin rüzgârdan etkilenen Gazi, tepenin "Esentepe" adıyla anılmasını istedi. Çağa Gölü'nün güneyindeki Reşadiye'de halkın isteği üzerine kasabanın nahiye merkezi yapılması talimatını verdi ve II. Meşrutiyet döneminden beri Reşadiye denen yerin eski Türkçe adıyla "Çağa" diye anılmasını telkin etti.

Halkevinde sabaha kadar: Bediz

Karşılayanlar arasında Vali Ali Rıza (Oskay), Belediye Reisi Reşat (Aker), Bolu mebusları Şükrü (Gülez) ve Hasan Cemil (Çambel), İstanbul Mebusu Hüseyin Salâh (Cimcoz), Ticaret ve Sanayi Odası Reisi Mehmet Tahir (Hitit) ve sonradan Bolu mebusu olacak Celâl Sait (Siren) vardı. Odasında bir süre dinlenen Gazi, yetkililerden vilayetin sorunlarını dinledi, gerekli konularda talimat verdi ve vilayetin genel durumundan memnun kaldığını söyledi.

Akşam şehir ışıklandırıldı, gençler millî oyunlar oynadı, fener alayı düzenlendi. Bolu Halkevi'ndeki yemek geç saatlere uzadı. Sohbet o günlerin gündemine, dil, tarih ve kadınların siyasi hakları konusuna geldi; Fuat Köprülü ile Afet İnan'ın açıklamaları dinlendi. Gazi'nin dikkatini Bolu'nun genç ve sosyal çalışmalarıyla tanınan isimlerinden Bâhire (Morova) Hanım çekti; ona çeşitli sorular yöneltti.

Öz Türkçe çalışmalarının sürdüğü o dönemde Gazi bir kâğıda "süs, nakış" anlamına gelen "Bediz" adını yazdı ve "Senin adın bundan sonra Bediz olsun" dedi. Bâhire Hanım kâğıdın altını Gazi'ye imzalattı. Ardından ona şunu söyledi: "Seninle, Türk kadınının temsilcisi olarak Meclis'te çalışmak isterim." Kadınların seçme ve seçilme hakkının Meclis'te görüşülmesi için Şükrü Kaya görevlendirildi. Bâhire Hanım 1935 genel seçimlerinde Konya'dan mebus seçildi.

Gece ince sazın çaldığı "Hani Ya Sen Benimdin" ve "Maya Dağdan Kalkan Kazlar" şarkılarıyla, zeybekle sürdü ve sabahın dördüne kadar devam etti.

18 Temmuz: Deftere iki cümle, yolculara talimat

Sabah heyetleri kabul edip halkın dileklerini dinledi. Bu sırada Kuşadası'nın güneyinde Dipburnu önlerinde Türk karasularına girdiği gerekçesiyle bir Yunan teknesine ateş açıldığı haberi geldi; Cumhurreisinin müdahalesiyle mesele büyümeden çözüldü. Ayrılırken özel deftere şunu yazdı: "Bolu Halkevi'nde bir gece kaldım. Bolu'nun güzelliğinden, halkın coşkun sevinçlerinden çok mütehassis oldum."

Bolu-Adapazarı yolunda tadilat yapan işçilerle sohbet etti ve Ankara-İstanbul arasındaki bu geçişin yol çalışmalarının hızlandırılması talimatını verdi. Düzce'de öğretmenlerle konuştu, Selamlar Köyü'nde ayran içti. 19 Temmuz 1934 tarihli kararnameyle Düzce'ye bağlı bazı nahiyeler kaldırıldı ve köylerin bir kısmı yeni kurulan Akçakoca kazasına bağlandı. Kafile Adapazarı'ndan trenle Haydarpaşa'ya geçti ve yolculuk Dolmabahçe'de bitti.

On üç yıllık bir davetin karşılığı

Bolu ziyareti kısa ama yoğundu: bir tepeye ad, bir kasabaya eski adı ve nahiye statüsü, bir köylü kadına ve bir öğretmene milletvekilliği yolu, bir karayoluna hız talimatı. 1934 yazında kadınların siyasi hakları ve öz Türkçe tartışmaları, Ankara'daki toplantı salonlarından çok bir halkevi sofrasında ve bir köy yolunun kenarında somutlaştı.