Paşabahçe Şişe ve Cam Fabrikası (1934-1935): 17 Şubat 1934 kararı, İş Bankası sermayesi, İnönü'nün açtığı fabrika ve Bey

Neden bu konu?

Paşabahçe, Birinci Beş Yıllık Sanayi Planı döneminde kurulan ve adını bir markaya veren fabrikalardan biridir. Fabrika çoğu zaman "Türkiye'nin ilk cam fabrikası" olarak anılır; oysa aynı semtte 19. yüzyılda da cam fabrikaları vardı. Bu konu Vikipedi'deki Paşabahçe Cam Fabrikası, Şişecam, Türkiye İş Bankası ve Çeşmibülbül maddelerine dayanarak fabrikanın kuruluşunu ve öncesini anlatır.

Osmanlı'da cam üretimi

Türkçe Şişecam maddesine göre Osmanlı dönemine ait cam eşya kalıntılarına en erken, 1450'de yapımına başlanan Edirne Sarayı'nın kazılarında rastlandı; cam işçiliği daha sonra Topkapı Sarayı'nda sürdürüldü. 1600'lerde sürahi, şişe, kâse, bardak ve ayna üretildiğine dair kayıtlar vardır. 1800'lerde kurulan imalathaneler arasında Abdülmecid döneminde yaptırılan Beykoz Cam ve Billurat Fabrika-i Hümayunu, madde göre "günümüz Türk cam endüstrisinin kilometre taşı" sayılır. 1885'te Modyanu adlı bir yabancının kurduğu Paşabahçe Şişe Fabrikası'nda yüzlerce işçi çalışıyordu ve fabrika 20. yüzyılın başında faaldi. Beykoz'daki fabrika ise Avrupa'dan ithal edilen ürünlerle rekabet edemeyerek İkinci Meşrutiyet döneminde üretimi durdurdu.

Cumhuriyet'te yeniden başlangıç

Türkçe Şişecam maddesine göre Cumhuriyet'in ilanından sonra cam ihtiyacının yurt içi üretimle karşılanabilmesi için yeni bir fabrika gerekiyordu. Paşabahçe Şişe-Cam Fabrikası, Sanayi Teşvik Kanunu ve Birinci Beş Yıllık Sanayi Planı kapsamında, Bakanlar Kurulu'nun 17 Şubat 1934 tarih ve 2/162 sayılı kararı üzerine Türkiye İş Bankası tarafından kuruldu. Türkçe Paşabahçe Cam Fabrikası maddesi bu kararın Atatürk'ün talimatıyla başlatıldığını yazar. Şirketin kuruluş sermayesi 1.000.000 Türk lirasıydı; bunun yüzde 97,75'i İş Bankası'ndan, yüzde 2,25'i Türk Tecim Anonim Sosyetesi'nden geldi.

Türkçe Türkiye İş Bankası maddesine göre İş Bankası 26 Ağustos 1924'te 250.000 lirası ödenmiş 1 milyon lira sermayeyle, Celâl Bayar'ın liderliğinde tek şube olarak kurulmuştu; kurucular arasında Mustafa Kemal Atatürk de vardı. Aynı maddeye göre Mustafa Kemal Temmuz 1924'te Bakanlar Kurulu'nu toplayarak "halkın doğrudan itibar ve itimadından doğup meydana gelen tam manasıyla modern ve milli bir banka" kurulması arzusunu dile getirmişti. Banka İzmir İktisat Kongresi'nde alınan "büyük sermayeli milli bir tedavül bankası" kararı doğrultusunda Ankara'da kuruldu; 1924 sonunda İstanbul, 1925'te İzmir ve Bursa şubeleri açıldı, 1927'de İtibar-ı Milli Bankası ile birleşerek sermayesini 4 milyon liraya çıkardı. Madde, bankanın kuruluşundan itibaren bankacılığın yanı sıra şeker, cam ve dokuma sektörlerinde yatırımlara, maden, liman ve kömür işletmelerinde iştiraklere giriştiğini yazar. Bugün Şişecam, Anadolu Sigorta ve Türkiye Sınai Kalkınma Bankası ile birlikte grubun en önemli iştirakleri arasında sayılır.

Fabrikanın kent için anlamı

Türkçe Paşabahçe Cam Fabrikası maddesi fabrikayı "Cumhuriyet sonrası ulus inşası, sınıf mücadelesi, işçi sınıfı ve sendikalaşma gibi birçok konuyu içerisinde barındıran" bir yapı olarak tanımlar. Madde, kurulduğu semtin adını alan fabrikanın modern kent kimliğinin oluşmasında rol oynadığını, Cumhuriyet döneminin mimari özelliklerini yansıttığını ve Beykoz'un Paşabahçe semtinin sosyokültürel yapısının bir parçası hâline geldiğini belirtir. Çalışanların büyük bölümünün tesisin çevresindeki ailelerden gelmesi, fabrikanın semte doğrudan ekonomik destek sağladığını gösterir.

Kuruluş töreni ve açılış

Türkçe Şişecam maddesine göre fabrikanın ilk harcı, İpek Film tarafından kaydedilen bir törenle, Başbakan İsmet İnönü ve İktisat Vekili Celâl Bayar'ın katılımıyla 14 Ağustos 1934'te Paşabahçe'de konuldu. Fabrika yine İsmet İnönü tarafından 29 Kasım 1935'te açıldı; günlük yaklaşık 6 ton üretim kapasitesi ve 400 çalışanı vardı. Şirket 25 Ekim 1935'te "Türkiye Şişe ve Cam Fabrikaları Anonim Sosyetesi" olarak tescil edildi.

Üretim rakamları

Türkçe Paşabahçe Cam Fabrikası maddesine göre fabrikanın planlandığı dönemde Türkiye'nin cam tüketimi yaklaşık 3.500 tondu ve yeni fabrikanın 3.000 ton üretmesi öngörülüyordu. Türkçe Şişecam maddesine göre 1936'da yaklaşık 2.500-3.000 ton, 1939'da toplam 4.767 ton şişe ve cam eşya üretildi. 117 bin metrekarelik tesiste çalışanların çoğu fabrikanın çevresindeki ailelerdendi.

Sonraki yıllar

Türkçe Şişecam maddesine göre ürünlerin perakende satışı için 1957'de Paşabahçe kuruldu; şirket ilk ihracatını 1958'de Kıbrıs'a yaptı, Paşabahçe 1960'ta ilk kez ABD'ye ürün gönderdi. Çayırova'daki cam fabrikası 1961'de faaliyete girdi. Şirket 13 Ocak 1986'da halka arz edildi. Türkçe Paşabahçe Cam Fabrikası maddesine göre 1983 imar planlarında arazi "turizm tesisi" olarak gösterildi; fabrikada Ocak 2002'de üretime son verildi. Mimarlar Odası başta olmak üzere birçok kurum, yapının bir sanayi kültür mirası olarak korunmasını istedi. Şubat 2008'de Paşabahçe Cam Sanayi fabrikayı satışa çıkardığını duyurdu; satışa İş Yatırım aracılık edecekti. Şubat 2011'de Beykoz Belediye Başkanı Yücel Çelikbilek fabrikanın yedi yıldızlı bir otele dönüştürüleceğini açıkladı. Aralık 2013'te Türkiye Şişe ve Cam Fabrikaları A.Ş. arazinin satışı için ihale duyurusu yaptı, Şubat 2014'te Şişecam satıştan vazgeçtiğini açıkladı; Mayıs 2016'da depo ve lojman binalarının yıkımına başlandığı duyuruldu.

Maddede aktarılan bir beyanda, fabrikanın yıkılmaması için hukuki mücadele veren CHP eski meclis üyesi Halit Kılıç, Paşabahçe'nin "bir markaya adını vermiş cam işçiliğinin en önemli merkezlerinden" olduğunu söylemiş, dünyada benzer fabrika binalarının müze ya da kültür merkezi olarak korunduğunu hatırlatmış ve kıyı şeridinin otellerle doldurulmasının Kıyı Kanunu ile Boğaziçi Yasası'na aykırı olacağını savunmuştur.