Rıza Şah Pehlevi'nin Türkiye ziyareti (16 Haziran - 2 Temmuz 1934): Ağrı sınır düzeltmesinden Sadabat'a, iki reformcu li

İran Şahı Rıza Şah Pehlevi, İngilizce Wikipedia'nın İran-Türkiye ilişkileri maddesine göre 16 Haziran ile 2 Temmuz 1934 arasında, aralarında General Hasan Arfa'nın da bulunduğu üst düzey yetkililerle Mustafa Kemal Atatürk'ün davetlisi olarak Türkiye'yi ziyaret etti. Türkiye'nin birçok bölgesi gezildi, iki lider arasında yakın dostluk ve iş birliği kurma girişimleri oldu. Madde, Rıza Şah'ın cumhuriyetin modernleşme reformlarından etkilendiğini ve bunları kendi ülkesi için bir örnek olarak gördüğünü yazar.

Kazak birliğinden tahta

Türkçe Vikipedi'ye göre Rıza Şah (15 Mart 1878 - 26 Temmuz 1944) 1925-1941 arasında İran şahıydı; Kaçar hanedanının son şahı Ahmed Şah'ı devirerek Pehlevi hanedanını kurdu ve madde kurduğu rejimi laik, milliyetçi, militarist ve anti-komünist olarak tanımlar. Mazenderan'ın Savadkuh bölgesindeki Alaşt köyünde doğdu; İngilizce Wikipedia'ya göre babası 26 Kasım 1878'de, Rıza sekiz aylıkken öldü. Aynı madde onun İran Kazak Tugayı'nda yükselerek 1921'e kadar tuğgeneral olduğunu ve Şubat 1921'de Kazvin'deki tugayın başında Tahran'a yürüdüğünü yazar. 21 Şubat 1921'de Seyyid Ziyaeddin Tabatabai ile birlikte darbe yaptı, ordu komutanı ve savaş bakanı oldu, sonra başbakanlığa geçti. Madde, bir dönem cumhuriyet ilan etmeyi düşündüğünü, ama buna din adamlarının ve İngilizlerin karşı çıktığını yazar. Meclis 12 Aralık 1925'te tacın Kaçarlardan alınıp Rıza Han'a verilmesine karar verdi ve 15 Aralık 1925'te yemin etti.

Ziyaretten önce: Sınır sorunu

Türkçe Vikipedi'nin İran-Türkiye ilişkileri maddesine göre iki ülke arasındaki en önemli sorunlardan biri sınır bölgesindeki aşiretlerdi; sınırın arazide tam belirlenmemiş olması güvenlik güçleri arasında gerginliklere yol açıyordu ve Türkiye'nin rahatsızlığı Ağrı ayaklanmaları sırasında en yüksek noktaya ulaştı. Madde, 1932'de yapılan sınır değişikliğiyle Kotur kasabasının verilmesi ve Küçük Ağrı Dağı'nın tamamen Türk sınırları içine alınmasıyla sorunun büyük ölçüde çözüldüğünü, sınırın kesin olarak belirlenmesiyle de ortadan kalktığını yazar. İngilizce madde, 22 Nisan 1926'da Tahran'da ilk dostluk antlaşmasının imzalandığını, 23 Ocak 1932'de yine Tahran'da iki ülke arasındaki ilk kesin sınır antlaşmasının, aynı gün yeni bir dostluk antlaşması ile bir uzlaşma ve tahkim antlaşmasının imzalandığını belirtir.

Ziyaret: Tarih ve dil

İngilizce Wikipedia'nın Rıza Şah maddesi, 1934'teki resmî devlet ziyaretinde Atatürk ile görüştüğünü ve görüşmelerinde Rıza Şah'ın Azerbaycan Türkçesi, Atatürk'ün Türkiye Türkçesi konuştuğunu yazar. Türkçe Vikipedi'nin ilişkiler maddesi Rıza Şah'ın Atatürk ile yakın bir ilişki kurduğunu belirtir ve Atatürk devrimlerini İran'a örnek aldığını söyler.

İki ülkede benzer başlıklar

Türkçe Vikipedi'nin Rıza Şah maddesi reformlarını bir liste olarak verir: ordunun birleştirilmesi ve askerlik kanunu, güney-kuzey demiryolu, şeriat hâkimi yerine yeni bir yargı sistemi ve kapitülasyonların kaldırılması, İran Millî Bankası'nın kurulması, deniz ve hava kuvvetleri, gümrük yasaları, D'Arcy petrol imtiyazının iptali, Ziraat Bankası, Şapka ve Kıyafet Yasası, eğitimin modernleştirilmesi ve Tahran Üniversitesi. Bu başlıkların bir kısmı aynı yıllarda Türkiye'de de gündemdeydi. İngilizce madde, 1936-1941 arasındaki "Kadınların Uyanışı" hareketinin çarşafı çalışma hayatından çıkarmayı amaçladığını, 1934'te kapılarını her iki cinsiyete açmayan sinema, lokanta ve otellere ağır para cezası öngören bir yasa çıktığını yazar. Madde ayrıca Rıza Şah'ın 1932'de 1961'de sona erecek D'Arcy imtiyazını tek taraflı iptal ederek İngilizleri şaşırttığını belirtir.

Sadabat ve sonrası

Türkçe Vikipedi'ye göre sınır sorununun çözülmesinin hemen ardından 8 Temmuz 1937'de Türkiye, İran, Irak ve Afganistan arasında Sadabat Paktı imzalandı. İngilizce madde paktın Orta Doğu'da güvenlik ve barışı sağlamayı amaçlayan bir saldırmazlık paktı olduğunu yazar. Türkçe madde, o yıllarda giderek Almanya'nın etkisine giren İran ile Türkiye'nin yollarının çok geçmeden ayrıldığını ve paktın ömrünün kısa olduğunu belirtir. 1941'de İran'ın Müttefiklerce işgali Türkiye'de Sovyet etkisinin artacağı kaygısını doğurdu. Rıza Şah'ın oğlu Muhammed Rıza Pehlevi döneminde de 1955'te Irak ve Türkiye ortaklığıyla kurulan Bağdat Paktı'na İran da sonradan katıldı.