Nizip Muharebesi (1839): Hafız Paşa'nın yenilgisi, Moltke'nin uyarıları ve donanmanın teslimi

Nizip Muharebesi, 24 Haziran 1839'da bugünkü Gaziantep iline bağlı Nizip yakınlarında, Osmanlı ordusu ile Mısır valisi Mehmed Ali Paşa'nın oğlu İbrahim Paşa komutasındaki Mısır ordusu arasında yapılan savaştır. Osmanlı ordusuna Serasker Hafız Mehmed Paşa komuta ediyordu; orduda Prusyalı askerî danışmanlar, aralarında genç yüzbaşı Helmuth von Moltke de görev yapıyordu. Savaş, Osmanlı ordusunun ağır yenilgisiyle sonuçlandı. II. Mahmud, yenilginin haberi İstanbul'a ulaşmadan 1 Temmuz 1839'da vefat etti. Birkaç gün sonra Kaptan-ı Derya Ahmed Fevzi Paşa'nın Osmanlı donanmasını İskenderiye'ye götürüp Mehmed Ali'ye teslim etmesiyle, Osmanlı Devleti birkaç hafta içinde hem ordusunu hem de donanmasını kaybetmiş oldu. Bu ağır durum, Avrupa devletlerinin Mısır meselesine doğrudan müdahalesine yol açtı.

Kütahya'dan Nizip'e

1833'teki Kütahya Antlaşması ile Mehmed Ali Paşa, Suriye ve Adana'nın yönetimini almıştı. Ancak bu düzenleme, iki tarafı da memnun etmedi. II. Mahmud, Mehmed Ali'nin gücünü kırmak ve Suriye'yi geri almak istiyordu. Mehmed Ali ise Mısır ve Suriye'nin yönetiminin soyuna kalıtsal olarak bırakılmasını ve hatta bağımsızlığını talep etmeye başlamıştı. 1838'de Mehmed Ali'nin bağımsızlık ilan etme niyetini açıklaması, gerginliği iyice artırdı. II. Mahmud, yeniden düzenlenen ordusuyla Mehmed Ali'ye karşı savaşmaya karar verdi.

Osmanlı ordusu ve Prusyalı danışmanlar

Osmanlı ordusu, 1830'larda Toros Dağları'nın kuzeyinde, Malatya ve çevresinde toplandı. Ordunun komutanı Hafız Mehmed Paşa idi. II. Mahmud, ordunun eğitimi için Prusya'dan askerî danışmanlar istemişti. Bu danışmanlardan biri olan Helmuth von Moltke, 1835'ten beri Osmanlı Devleti'nde bulunuyordu; Moltke, İstanbul'un ve Boğazların haritalarını çıkarmış, Anadolu'da geniş gezintiler yapmıştı. Moltke ve diğer Prusyalı subaylar, Hafız Paşa'nın ordusunda danışman olarak görev yaptı.

Savaşa doğru

1839 baharında Osmanlı ordusu, Fırat'ı geçerek Mehmed Ali'nin yönetimindeki Suriye topraklarına girdi. İbrahim Paşa, ordusunu Halep'ten kuzeye, Nizip'e doğru ilerletti. Hafız Paşa, ordusunu Nizip yakınlarında bir mevziye yerleştirdi. Moltke'nin anlattığına göre o, Hafız Paşa'ya güçlü bir savunma mevziine çekilmesini ya da mevcut mevziini daha iyi tahkim etmesini önerdi. Ancak Hafız Paşa, ordunun yanındaki din adamlarının da etkisiyle bu öneriyi kabul etmedi ve mevziinde kalarak savaşmaya karar verdi.

Savaş

İbrahim Paşa, Osmanlı ordusunun mevziini cepheden saldırmak yerine yandan kuşatmaya karar verdi. 24 Haziran 1839'da Mısır ordusu, Osmanlı ordusunun yanına doğru hareket ederek saldırıya geçti. Mısır topçusunun yoğun ateşi, Osmanlı saflarını kısa sürede dağıttı. Osmanlı ordusunun önemli bir kısmı, yeni toplanmış ve yeterince eğitilmemiş askerlerden oluşuyordu. Bu birlikler, Mısır ordusunun saldırısı karşısında dağıldı. Savaş birkaç saat içinde sona erdi; Osmanlı ordusu, toplarını, ağırlıklarını ve binlerce esirini bırakarak geri çekildi. Ordunun büyük bir kısmı dağıldı.

II. Mahmud'un ölümü ve donanmanın teslimi

II. Mahmud, uzun süredir hastaydı. Padişah, 1 Temmuz 1839'da, Nizip yenilgisinin haberi İstanbul'a ulaşmadan vefat etti. Yerine on altı yaşındaki oğlu Abdülmecid tahta çıktı. Kısa bir süre sonra, Kaptan-ı Derya Ahmed Fevzi Paşa, Osmanlı donanmasını Çanakkale'den çıkararak İskenderiye'ye götürdü ve Mehmed Ali'ye teslim etti. Ahmed Fevzi Paşa'nın bu hareketi, İstanbul'daki yeni yönetime, özellikle Sadrazam Hüsrev Paşa'ya duyduğu düşmanlık ve güvensizlikle açıklanır. Bu olayla Osmanlı Devleti, birkaç hafta içinde hem ordusunu hem de donanmasını kaybetti.

Avrupa'nın müdahalesi

Nizip yenilgisi ve donanmanın teslimi, Avrupa devletlerini harekete geçirdi. İngiltere, Avusturya, Prusya ve Rusya, Mehmed Ali'nin gücünün daha da artmasının Avrupa'daki dengeyi bozacağından endişe ediyordu. 27 Temmuz 1839'da büyük devletlerin İstanbul'daki elçileri, Osmanlı hükümetine, kendilerine danışılmadan Mehmed Ali ile bir anlaşma yapılmamasını bildiren ortak bir nota verdi. Bu nota, Mısır meselesinin bir Avrupa meselesi hâline gelmesinin başlangıcıydı. Süreç, 1840'taki Londra Antlaşması'yla ve Mehmed Ali'nin Suriye'den çıkarılmasıyla sonuçlandı. Mısır, 1841'de Mehmed Ali'nin soyuna kalıtsal olarak bırakıldı; ancak Mehmed Ali, Suriye'yi, Adana'yı ve Girit'i kaybetti. Donanma da Osmanlı Devleti'ne geri verildi.

Bir yenilginin açtığı kapı

Nizip Muharebesi, Osmanlı askerî tarihinin en ağır yenilgilerinden biri olarak hatırlanır. Ancak bu yenilginin sonuçları, savaş alanındaki kayıplardan çok daha geniş oldu. Nizip'ten sonra Mısır meselesi, Osmanlı ile valisi arasındaki bir iç sorun olmaktan çıktı ve Avrupa'nın büyük devletlerinin masasına taşındı. Osmanlı Devleti, kendi sorununu çözmek için Avrupa'nın yardımına muhtaç hâle geldi.

Bizim için Nizip'in en çarpıcı yanı, sonrasında yaşananların hızıdır. Birkaç hafta içinde bir padişah öldü, yeni bir padişah tahta çıktı, donanma kayboldu ve Avrupa devletleri ortak bir nota verdi. Birkaç ay sonra da Tanzimat Fermanı ilan edildi. Fermanın ilanında Nizip'in açtığı bu derin krizin büyük bir payı vardı. Bir yenilgi, Osmanlı'nın iç düzeninde yeni bir dönemin kapısını aralamıştı.