Hafız Hakkı Paşa (1879-1915): Sarıkamış'ın genç komutanı ve Erzurum'daki tifüs ölümü

Hızlı yükselen bir subay

Hafız Hakkı, Birinci Dünya Savaşı'nın ilk kışında Kafkas Cephesi'nde yaşanan Sarıkamış felaketinin baş aktörlerinden biri. Henüz otuz beş yaşındayken kolordu komutanı oldu, kuşatma harekâtının en kritik kanadını yönetti ve felaketten sonra 3. Ordu'nun başına getirildi. Birkaç hafta sonra, Erzurum'da ordunun büyük kısmını kasıp kavuran tifüs salgınında hayatını kaybetti.

Onun hikâyesi, Osmanlı ordusunda genç ve hırslı kurmayların savaşın başında nasıl büyük sorumluluklar üstlendiğini ve bu sorumlulukların bazen ne kadar ağır bedellerle sonuçlandığını gösteriyor.

İstanbul'dan Harbiye'ye

Hafız Hakkı, 1879'da İstanbul'da doğdu. Askerî okullarda okudu, Harbiye'yi ve ardından Harp Akademisi'ni bitirerek kurmay subay oldu. Genç yaşta Kur'an'ı ezberlediği için "Hafız" lakabıyla anıldı. Enver Bey ile aynı kuşaktandı ve aynı askerî-siyasi çevrelerde yetişti.

Meşrutiyet'ten sonra Hafız Hakkı, ordudaki genç kurmaylar arasında öne çıktı. Balkan Savaşları sırasında farklı cephelerde görev yaptı. Savaştan sonra Enver Paşa'nın Harbiye Nazırı olmasıyla birlikte ordunun yeniden yapılanmasında sorumluluk aldı. Enver Paşa'nın güvendiği subaylardan biriydi.

Köprüköy'den sonra

Osmanlı Devleti Kasım 1914'te savaşa girdiğinde, Kafkas Cephesi'ndeki ilk çatışmalar Köprüköy çevresinde yaşandı. Rus kuvvetleri sınırı geçti, ancak Osmanlı karşı saldırısı karşısında geri çekildi. Bu başarı, İstanbul'da büyük bir iyimserlik yarattı. Enver Paşa, Kafkas Cephesi'nde büyük bir taarruzla Rus ordusunu kuşatıp yok etmeyi planladı.

Plan, 3. Ordu'nun kolordularının farklı yönlerden ilerleyerek Sarıkamış'taki Rus kuvvetlerini kuşatmasına dayanıyordu. Hafız Hakkı, bu planın en cüretkâr bölümünü yürütecek olan 10. Kolordu'nun başına getirildi. Kolordu, kuzeyden geniş bir yay çizerek Rusların gerisine dolanacaktı.

Karlı dağlarda yürüyüş

Aralık 1914'ün sonunda harekât başladı. 10. Kolordu, Oltu üzerinden ilerledi. Ancak kolordunun bir kısmı, plandan saparak Oltu'daki Rus kuvvetlerini takip etti ve zaman kaybetti. Ardından Allahuekber Dağları'nın karlı geçitlerinden Sarıkamış'a doğru yürüyüş başladı. Askerlerin çoğu kış koşullarına uygun giyime sahip değildi. Sıcaklık sıfırın çok altına düşmüştü.

Allahuekber Dağları'ndaki yürüyüş, Türk askerî tarihinin en acı sahnelerinden biri oldu. Binlerce asker, düşmanla karşılaşmadan soğuktan donarak hayatını kaybetti. Kolordu, Sarıkamış'a ulaştığında gücünün büyük bir kısmını yitirmişti. Rus kuvvetleri ise bu arada takviye almış ve savunmasını güçlendirmişti.

Sarıkamış önlerinde

Hafız Hakkı'nın kolordusundan geriye kalan birlikler, Aralık sonunda Sarıkamış'ın kuzeyindeki tepelere ulaştı. Aynı günlerde 9. Kolordu da batıdan kasabaya yaklaşıyordu. Sarıkamış, Rus ordusunun Kars'a uzanan demiryolunun son durağıydı ve ele geçirilmesi, cephedeki Rus kuvvetlerinin ikmal yolunu kesecekti. Kasabadaki Rus garnizonu başlangıçta zayıftı; ilk saldırılar sırasında bir an için kasabanın düşebileceği düşünüldü.

Ancak yorgun, aç ve donmuş birliklerin saldırıları birbirinden kopuk gerçekleşti. Topçu desteği yetersizdi; ağır toplar karlı dağ yollarından getirilememişti. Ruslar ise demiryoluyla hızla takviye getirdi. Kasabanın sokaklarına kadar ulaşan Osmanlı birlikleri, birkaç gün içinde geri püskürtüldü. Kuşatmayı yapan taraf, birkaç gün sonra kendisi kuşatılmış bir hâle düştü.

Felaket ve sorumluluk

Ocak 1915'in başlarında Sarıkamış'taki Osmanlı saldırıları başarısız oldu. Rus karşı taarruzu, kuşatma için ilerleyen kolorduları birer birer kuşattı. 9. Kolordu'nun büyük kısmı esir düştü. 10. Kolordu, ağır kayıplarla geri çekilebildi. Enver Paşa, cepheden İstanbul'a döndü ve 3. Ordu'nun komutasını Hafız Hakkı'ya bıraktı. Hafız Hakkı bu sırada mirlivalığa yükseltildi.

Felaketin sorumluluğu, sonraki yıllarda uzun tartışmalara konu oldu. Bazı askerî yazarlar, planın aşırı iddialı olduğunu ve kış koşullarının hesaba katılmadığını vurguladı. Bazıları ise kolordu komutanlarının plandan sapmasına dikkat çekti. 10. Kolordu'nun Oltu'da harcadığı zaman, harekâtın zamanlamasını bozan etkenlerden biri olarak sık sık anılır.

Erzurum'daki salgın

Hafız Hakkı Paşa, 3. Ordu'nun komutanı olarak dağılmış birlikleri toparlamaya çalıştı. Ancak Erzurum ve çevresinde tifüs salgını hızla yayılıyordu. Kalabalık kışlalar, yetersiz beslenme ve hijyen koşulları, salgının askerler arasında ve sivil halk arasında büyük kayıplara yol açmasına neden oldu. Hastaları tedavi eden doktorlar ve hemşireler de salgına yakalandı.

Hafız Hakkı Paşa da tifüse yakalandı ve 12 Şubat 1915'te Erzurum'da hayatını kaybetti. Komutasındaki ordu kadar, kendisi de Kafkas kışının ve salgının kurbanı oldu.

Sarıkamış'ın dersleri

Sarıkamış felaketi, Osmanlı ordusunda derin izler bıraktı. 3. Ordu, ancak aylar sonra yeniden savaşabilir hâle geldi. Kafkas Cephesi'nde Rus üstünlüğü, 1916'da Erzurum'un düşmesine kadar uzanan bir sürecin başlangıcı oldu. Bu dönemde Mustafa Kemal, 1916'da Kafkas Cephesi'ne atanarak Muş ve Bitlis'in geri alınmasında önemli bir rol oynadı.

Bize kalırsa Hafız Hakkı'nın hikâyesi, savaşın başında coşkuyla verilen kararların ağır bedellerini anlamak için önemli. Genç bir kurmay, büyük bir harekâtın en zor görevini üstlendi; plan tutmadı ve binlerce asker karlı dağlarda can verdi. Hafız Hakkı da bu bedeli kendi hayatıyla ödedi. Sarıkamış, bugün de her yıl düzenlenen anma yürüyüşleriyle hatırlanıyor ve şehitler saygıyla anılıyor.

Bir kuşağın kaderi

Hafız Hakkı, Enver Paşa ile aynı kuşaktan gelen, Meşrutiyet'in coşkusuyla yetişmiş genç subaylardan biriydi. Bu kuşak, Balkan Savaşları'nın yenilgisini yaşamış, ordunun yeniden güçlenmesi için büyük umutlar beslemişti. Birinci Dünya Savaşı'nın ilk aylarında bu umutlar, iddialı harekât planlarına dönüştü. Sarıkamış, bu iddiaların imkânları aştığını acı bir şekilde gösterdi. Aynı kuşaktan Mustafa Kemal ise savaş boyunca, imkânlarla hedefler arasındaki dengeyi gözetmenin önemini sık sık vurguladı.