#1Kütahya-Eskişehir Muharebeleri, Kurtuluş Savaşı'nın en ağır yenilgilerinden biridir. 10-24 Temmuz 1921 arasında geçen muharebelerde Afyon, Kütahya ve Eskişehir elden çıktı ve Türk ordusu Sakarya'nın doğusuna çekildi. Ama bu çekiliş, ordunun kuşatılıp yok edilmesini de önledi. Yenilginin nasıl geldiğini ve geri çekilme kararının neden alındığını sırayla ele alıyoruz.
Arka plan: Üç aylık hazırlık
İkinci İnönü'den (Nisan 1921) sonra Yunan ordusu, Aslıhanlar ve Dumlupınar çarpışmalarıyla Kütahya-Eskişehir arasındaki üç ay içinde Anadolu'daki gücünü 11 tümen ve 1 süvari tugayına çıkardı. Türk tarafında ise 1, 3, 4 ve 12. Gruplar ile bir Mürettep Kolordu'dan oluşan; 15 piyade tümeni, 4 süvari tümeni ve 1 süvari tugayı İnönü-Kütahya-Döğer mevzilerinde savunmaya yerleşmişti.
Yunan planı, İnönü'deki gibi tahkimli mevzilere cepheden yüklenmek yerine zayıf tutulan güney kanattan kuşatmaktı. Amaç Türk ordusunu imha etmek ve Afyon, Eskişehir, Kütahya gibi stratejik noktaları almaktı.
Görsel: Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0, yazar: TYalaA. Dosya sayfası
Olayın akışı
10-13 Temmuz. İnönü muharebelerinin tersine Bursa'daki Yunan kuvvetleri ilk günlerde hareketsiz göründü. Asıl darbe güneyden geldi: önce 12., sonra 2. Türk Kolordusu bölgesine taarruz edildi. 13 Temmuz'da Afyon düştü.
14-17 Temmuz. Yunan kuvvetleri taarruzu Altıntaş-Seyitgazi yönünde yoğunlaştırdı. 15 Temmuz'da 4. Tümen Komutanı Yarbay Mehmet Nâzım Bey Yumruçal'da hayatını kaybetti. 17 Temmuz'da cephe tam da onun düştüğü Yumruçal-Nasuhçal dolayında yarıldı ve Kütahya Yunan kuvvetlerinin eline geçti.
17 Temmuz, karar. Aynı gün Fevzi Paşa ile birlikte cepheye gelen Mustafa Kemal Paşa, Batı Cephesi kuvvetlerinin kuşatma tehdidi altına girdiğini gördü ve çekilme emri verdi: birlikler önce süratle Eskişehir-Seyitgazi hattına, ardından Sakarya Nehri'nin doğusuna çekilecekti. Komutayı İsmet Paşa'nın yerine fiilen Mustafa Kemal Paşa ile Fevzi Paşa üstlendi.
19-24 Temmuz. 19 Temmuz'da Eskişehir de düştü. Fahrettin Bey komutasındaki 5. Süvari Grubu ve 1. Grup'a bağlı birlikler Sakarya'nın doğusuna geçti. Çekiliş 22 Temmuz'dan itibaren bütün cephede uygulandı.
Nutuk'ta Mustafa Kemal Paşa çekilmeyi zorunlu kılan nedenleri iki başlıkta toplar. İlki iki ordu arasındaki "kuvvet, vesait ve şerait nispetsizliği"dir: insan, tüfek, makineli tüfek ve top sayısında Yunan ordusu üstündü. İkincisi, Sakarya'nın doğusuna çekilmekle Yunan ordusunun "hareket üslerinden uzaklaşacak ve yeniden menzil hatları tesisine mecbur olacak" olmasıdır. Böylece Türk ordusu toplu hâlde ve daha elverişli koşullarda savaşma imkânı bulacaktı.
Nutuk bunun bedelini de saklamaz: çekilişin en büyük maddi etkisi Eskişehir gibi önemli bir mevkiyi terk etmek, en büyük manevi etkisi ise bundan doğan moral bozukluğuydu.
Kütahya-Eskişehir, bir yenilginin nasıl yönetilebileceğine dair bir örnektir. Şehirleri kurtarmak için cephede direnmek yerine orduyu kurtarmayı seçen karar, o gün büyük tepki topladı. Ama Sakarya'daki sonuç, bu kararın doğru olduğunu gösterdi. Yarbay Mehmet Nâzım Bey gibi komutanların kaybı ise bu yenilginin ağır bedelini hatırlatır.
Arka plan: Üç aylık hazırlık
İkinci İnönü'den (Nisan 1921) sonra Yunan ordusu, Aslıhanlar ve Dumlupınar çarpışmalarıyla Kütahya-Eskişehir arasındaki üç ay içinde Anadolu'daki gücünü 11 tümen ve 1 süvari tugayına çıkardı. Türk tarafında ise 1, 3, 4 ve 12. Gruplar ile bir Mürettep Kolordu'dan oluşan; 15 piyade tümeni, 4 süvari tümeni ve 1 süvari tugayı İnönü-Kütahya-Döğer mevzilerinde savunmaya yerleşmişti.
Yunan planı, İnönü'deki gibi tahkimli mevzilere cepheden yüklenmek yerine zayıf tutulan güney kanattan kuşatmaktı. Amaç Türk ordusunu imha etmek ve Afyon, Eskişehir, Kütahya gibi stratejik noktaları almaktı.
Tarih notu
Kronoloji:
- 10 Temmuz 1921: Yunan ordusu üç koldan taarruza geçer (Bursa-Eskişehir; Bursa-Tavşanlı-Kütahya; Uşak-Dumlupınar-Seyitgazi).
- 13 Temmuz: Afyon işgal edilir; 12. Kolordu ağır kayıpla doğuya çekilir.
- 15 Temmuz: 4. Tümen Komutanı Yarbay Mehmet Nâzım Bey Yumruçal'da şehit düşer.
- 17 Temmuz: Yumruçal-Nasuhçal'da cephe yarılır, Kütahya düşer; Mustafa Kemal Paşa ile Fevzi Paşa cepheye gelir ve çekilme emri verilir.
- 19 Temmuz: Eskişehir düşer.
- 24 Temmuz: Muharebeler sona erer.
- 3 Ağustos: İsmet Paşa Genelkurmay görevinden alınır, yerine Fevzi Paşa getirilir.
- 10 Temmuz 1921: Yunan ordusu üç koldan taarruza geçer (Bursa-Eskişehir; Bursa-Tavşanlı-Kütahya; Uşak-Dumlupınar-Seyitgazi).
- 13 Temmuz: Afyon işgal edilir; 12. Kolordu ağır kayıpla doğuya çekilir.
- 15 Temmuz: 4. Tümen Komutanı Yarbay Mehmet Nâzım Bey Yumruçal'da şehit düşer.
- 17 Temmuz: Yumruçal-Nasuhçal'da cephe yarılır, Kütahya düşer; Mustafa Kemal Paşa ile Fevzi Paşa cepheye gelir ve çekilme emri verilir.
- 19 Temmuz: Eskişehir düşer.
- 24 Temmuz: Muharebeler sona erer.
- 3 Ağustos: İsmet Paşa Genelkurmay görevinden alınır, yerine Fevzi Paşa getirilir.
Görsel: Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0, yazar: TYalaA. Dosya sayfası
Olayın akışı
10-13 Temmuz. İnönü muharebelerinin tersine Bursa'daki Yunan kuvvetleri ilk günlerde hareketsiz göründü. Asıl darbe güneyden geldi: önce 12., sonra 2. Türk Kolordusu bölgesine taarruz edildi. 13 Temmuz'da Afyon düştü.
14-17 Temmuz. Yunan kuvvetleri taarruzu Altıntaş-Seyitgazi yönünde yoğunlaştırdı. 15 Temmuz'da 4. Tümen Komutanı Yarbay Mehmet Nâzım Bey Yumruçal'da hayatını kaybetti. 17 Temmuz'da cephe tam da onun düştüğü Yumruçal-Nasuhçal dolayında yarıldı ve Kütahya Yunan kuvvetlerinin eline geçti.
17 Temmuz, karar. Aynı gün Fevzi Paşa ile birlikte cepheye gelen Mustafa Kemal Paşa, Batı Cephesi kuvvetlerinin kuşatma tehdidi altına girdiğini gördü ve çekilme emri verdi: birlikler önce süratle Eskişehir-Seyitgazi hattına, ardından Sakarya Nehri'nin doğusuna çekilecekti. Komutayı İsmet Paşa'nın yerine fiilen Mustafa Kemal Paşa ile Fevzi Paşa üstlendi.
19-24 Temmuz. 19 Temmuz'da Eskişehir de düştü. Fahrettin Bey komutasındaki 5. Süvari Grubu ve 1. Grup'a bağlı birlikler Sakarya'nın doğusuna geçti. Çekiliş 22 Temmuz'dan itibaren bütün cephede uygulandı.
Dikkat: yanlış bilinen
Kimler vardı?"Kütahya-Eskişehir'de ordu dağıldı" diye bir anlatım vardır. Doğrusu şu: Muharebeler kaybedildi ve önemli şehirler elden çıktı, ama ordu kuşatılıp yok edilmedi. Kaynaklar özellikle bu çekilişin "Türk Ordusu'nun elde kalmasını sağlayarak kuşatılarak yok edilmesini engellediğini" vurgular. Bir ay sonra Sakarya'da savaşan ordu, bu çekilişte kurtarılan ordudur.
- Mirliva İsmet Paşa: Batı Cephesi Komutanı ve Genelkurmay Başkanı (3 Ağustos'a kadar)
- Mustafa Kemal Paşa ve Fevzi Paşa: 17 Temmuz'da cepheye gelip çekilme kararını veren isimler
- Yarbay Mehmet Nâzım Bey: Yumruçal'da şehit düşen 4. Tümen komutanı
- Fahrettin (Altay) Bey: 5. Süvari Grubu komutanı
Nutuk'ta Mustafa Kemal Paşa çekilmeyi zorunlu kılan nedenleri iki başlıkta toplar. İlki iki ordu arasındaki "kuvvet, vesait ve şerait nispetsizliği"dir: insan, tüfek, makineli tüfek ve top sayısında Yunan ordusu üstündü. İkincisi, Sakarya'nın doğusuna çekilmekle Yunan ordusunun "hareket üslerinden uzaklaşacak ve yeniden menzil hatları tesisine mecbur olacak" olmasıdır. Böylece Türk ordusu toplu hâlde ve daha elverişli koşullarda savaşma imkânı bulacaktı.
Nutuk bunun bedelini de saklamaz: çekilişin en büyük maddi etkisi Eskişehir gibi önemli bir mevkiyi terk etmek, en büyük manevi etkisi ise bundan doğan moral bozukluğuydu.
Ek bilgi
SonuçlarKaynaklar yenilgide iki etkene dikkat çeker. Birincisi, Yunan Bursa grubunun harekâta geç başlaması yüzünden Batı Cephesi Komutanlığının birlikleri nereye kullanacağı konusunda tereddüde düşmesi. İkincisi, birliklerin yaya olması nedeniyle iç hatlarda kuvvet kaydırmanın sağlayacağı avantajdan yararlanılamaması.
- Afyon (13 Temmuz), Kütahya (17 Temmuz) ve Eskişehir (19 Temmuz) Yunan işgaline girdi.
- TBMM'de "ordu nereye gidiyor" tartışması başladı; bir grup Mustafa Kemal'in ordunun başına geçmesini istedi.
- 3 Ağustos'ta Genelkurmay Başkanlığına Fevzi Paşa getirildi; 5 Ağustos'ta Başkumandanlık Kanunu 13 rede karşı 169 oyla kabul edildi.
- 7-8 Ağustos'ta Tekâlif-i Milliye emirleri yayımlandı ve halk ordunun donatılmasına seferber edildi.
Kütahya-Eskişehir, bir yenilginin nasıl yönetilebileceğine dair bir örnektir. Şehirleri kurtarmak için cephede direnmek yerine orduyu kurtarmayı seçen karar, o gün büyük tepki topladı. Ama Sakarya'daki sonuç, bu kararın doğru olduğunu gösterdi. Yarbay Mehmet Nâzım Bey gibi komutanların kaybı ise bu yenilginin ağır bedelini hatırlatır.
Kaynaklar
- Vikipedi, Kütahya-Eskişehir Muharebeleri maddesi (tr.wikipedia.org)
- Vikipedi, Sakarya Meydan Muharebesi maddesi (tr.wikipedia.org)