Fransa'nın Mısır ve Suriye seferi (1798–1801): Napolyon, Osmanlı-İngiliz-Rus ittifakı ve çekiliş

Fransa'nın Mısır ve Suriye seferi, Napolyon Bonapart komutasındaki Fransız ordusunun 1 Temmuz 1798'de İskenderiye kıyılarına çıkmasıyla başlayan ve 1801'de Fransız birliklerinin Mısır'dan çekilmesiyle sona eren askerî harekâttır. O sırada Mısır, Memlük beylerinin fiilî yönetiminde olsa da hukuken Osmanlı Devleti'nin bir eyaletiydi. Sefer, Osmanlı ile Fransa arasındaki yüzyıllık dostluğu bozdu; Osmanlı Devleti tarihinde ilk kez Rusya ve İngiltere ile ittifak yaparak Fransa'ya savaş açtı. Napolyon'un Suriye'ye ilerleyişi Akka önünde durduruldu; 1799 sonbaharında Napolyon gizlice Fransa'ya döndü, geride kalan ordu ise 1801'de Osmanlı ve İngiliz kuvvetlerine teslim oldu. Seferin dolaylı ama uzun süreli bir sonucu, Mısır'da Kavalalı Mehmed Ali Paşa'nın yükselişi oldu.

Fransa neden Mısır'a gitti?

1798'de Fransa, Avrupa'da Avusturya ile barış yapmış, ancak İngiltere ile savaşı sürüyordu. Fransız Direktuvar hükümeti İngiltere'ye doğrudan çıkarma yapmayı riskli buldu. Bunun yerine, İngiltere'nin Hindistan'la bağlantısını tehdit etmek, Akdeniz'in doğusunda bir Fransız varlığı kurmak ve Mısır'ın zengin tarım ürünlerinden yararlanmak amacıyla Mısır'a bir sefer düzenlenmesi kararlaştırıldı. Fransız Dışişleri Bakanı Talleyrand, bu fikrin en güçlü savunucularından biriydi. Resmî gerekçe olarak, Mısır'daki Memlük beylerinin Fransız tüccarlara kötü davrandığı ve Osmanlı padişahının otoritesini tanımadığı ileri sürüldü. Fransa, seferin Osmanlı Devleti'ne değil, padişaha isyan eden Memlüklere karşı yapıldığını söylüyordu.

Malta'dan İskenderiye'ye

Mayıs 1798'de Toulon'dan yola çıkan Fransız donanması, yolda Haziran başında Malta'yı Saint-Jean Şövalyeleri'nden aldı. 1 Temmuz'da İskenderiye kıyılarına çıkan ordu, ertesi gün şehri ele geçirdi. Kahire'ye doğru ilerleyen Fransız birlikleri, 21 Temmuz 1798'de Kahire yakınlarında Memlük beyleri Murad Bey ve İbrahim Bey'in kuvvetlerini yendi. Bu çatışma, Avrupa'da Piramitler Muharebesi adıyla tanındı. Fransızlar Kahire'ye girdi ve Mısır'da bir yönetim kurdu. Ancak birkaç gün sonra, 1 Ağustos 1798'de İngiliz amirali Horatio Nelson, Ebukır koyunda demirli Fransız donanmasını büyük ölçüde yok etti. Bu yenilgi, Fransız ordusunun Mısır'da Fransa'dan kopuk kalması demekti.

İstanbul'un kararı: tarihî bir ittifak

Mısır'a çıkarma haberi İstanbul'da büyük bir şaşkınlık yarattı. III. Selim döneminde Fransa ile ilişkiler oldukça yakındı; Fransız subaylar Osmanlı ordusunda ve tersanesinde çalışıyordu. Fransa'nın "Memlüklere karşı" savaştığı yönündeki açıklamalarına rağmen, Osmanlı yönetimi bunun bir eyaletin işgali olduğunu açıkça gördü. Eylül 1798'de Fransa'ya savaş ilan edildi. Ardından, ilk kez Rusya ile ittifak antlaşması imzalandı (Aralık 1798–Ocak 1799); İngiltere ile de ittifak kuruldu. Rus donanması Boğazlar'dan geçerek Akdeniz'e indi ve Osmanlı donanmasıyla birlikte İyon Adaları'nı Fransızlardan aldı. Bu adalarda bir süre Osmanlı-Rus ortak himayesinde bir "Yedi Ada Cumhuriyeti" kuruldu.

Suriye seferi ve Akka

Napolyon, Osmanlı ordusunun Suriye üzerinden Mısır'a yöneleceğini öngörerek önce davranmak istedi. Şubat 1799'da Sina'yı geçerek Arîş'i aldı, ardından Yafa'yı kuşatarak ele geçirdi. Yafa'da teslim olan çok sayıda Osmanlı askerinin öldürülmesi, seferin en ağır olaylarından biri olarak kayıtlara geçti. Mart 1799'da Fransız ordusu Akka'yı kuşattı. Akka'yı savunan vali Cezzar Ahmed Paşa, İngiliz Kaptanı Sidney Smith'in komutasındaki gemilerin ve Fransız mühendis Phélippeaux'nun yardımıyla şehri iki ay boyunca savundu. Fransız kuşatma topları denizde İngilizlerin eline geçmişti; bu, kuşatmanın başarısızlığında önemli rol oynadı. Mayıs 1799'da Napolyon kuşatmayı kaldırarak Mısır'a döndü.

Ebukır, Napolyon'un dönüşü ve El-Ariş

Temmuz 1799'da Rodos'tan gelen bir Osmanlı ordusu Ebukır'a çıktı; ancak 25 Temmuz 1799'daki çatışmada Napolyon'un kuvvetlerine yenildi. Napolyon, Avrupa'daki gelişmeler üzerine Ağustos 1799'da ordusunu General Jean-Baptiste Kléber'e bırakarak gizlice Fransa'ya döndü; Kasım 1799'da Paris'te iktidarı ele geçirdi. Kléber, Ocak 1800'de Osmanlı ve İngiliz temsilcileriyle El-Ariş Sözleşmesi'ni imzaladı; buna göre Fransız ordusu Mısır'ı boşaltacaktı. Ancak İngiltere sözleşmeyi onaylamadı ve çatışmalar yeniden başladı. Kléber, Mart 1800'de Matariye'de Osmanlı ordusunu yendi; Haziran 1800'de Kahire'de bir suikast sonucu öldürüldü.

Teslim ve çekiliş (1801)

1801 baharında İngiliz kuvvetleri Ebukır'a çıktı; aynı dönemde sadrazam Yusuf Ziya Paşa komutasındaki Osmanlı ordusu Suriye üzerinden Mısır'a ilerledi. Kléber'den sonra komutayı alan General Menou'nun kuvvetleri sıkıştırıldı. Kahire'deki Fransız birlikleri Haziran 1801'de, İskenderiye'dekiler Eylül 1801'de teslim oldu. Fransız askerleri İngiliz gemileriyle Fransa'ya gönderildi. Osmanlı ile Fransa arasında 1802'de Paris'te imzalanan barışla ilişkiler normale döndü ve Fransa'nın Osmanlı topraklarındaki ticari ayrıcalıkları yeniden tanındı.

Mısır'da yeni bir dönem

Fransız çekilmesinin ardından Mısır'da bir güç boşluğu oluştu. Memlük beyleri, Osmanlı valileri ve Osmanlı ordusunun içindeki Arnavut birlikleri arasında çekişmeler başladı. Bu birliklerin komutanlarından biri olan Kavalalı Mehmed Ali, 1805'te Kahire ulemasının ve halkın desteğiyle vali oldu ve İstanbul bu atamayı onayladı. 1811'de Memlük beylerini Kahire Kalesi'nde ortadan kaldıran Mehmed Ali, Mısır'ı yarım yüzyıl boyunca yönetti ve kurduğu hanedan 1952'ye kadar hüküm sürdü. Bu açıdan Fransız seferi, Mısır'daki eski düzeni yıkan ve yeni bir düzenin doğmasına yol açan bir kırılma olarak görülür.

Arşivlerdeki izler

Seferin belgeleri, birbirine bağlı birçok arşive dağılmıştır. İstanbul'daki Osmanlı arşivinde, Mısır'dan ve Suriye'den gelen raporlar, Cezzar Ahmed Paşa'nın yazışmaları, ittifak antlaşmalarının metinleri ve savaşa dair hatt-ı hümâyunlar bulunur. Paris'teki Fransız Savunma Bakanlığı arşivleri ve Fransız Dışişleri arşivi, ordunun kendi kayıtlarını ve Napolyon'un emirlerini saklar. Londra'daki İngiltere Ulusal Arşivi'nde, Nelson'ın ve Sidney Smith'in raporları ile El-Ariş Sözleşmesi'ne dair yazışmalar yer alır. Fransız subayların el yazması günlükleri ve haritaları da çeşitli kütüphanelerde korunur.

Bir işgalin beklenmedik çocukları

Mısır seferini bütünüyle değerlendirdiğimizde, askerî açıdan Fransa için bir başarısızlık olduğu açıktır: ordu, donanmasını kaybetti, Suriye'de durduruldu ve sonunda teslim oldu. Ancak seferin uzun vadeli sonuçları, asker sayısının ve muharebe sonuçlarının çok ötesine geçti. Osmanlı Devleti için en dikkat çekici sonuç, diplomaside yaşanan kırılmadır. Yüzyıllardır düşman bilinen Rusya ile kurulan ittifak, Avrupa güç dengesinin artık çıkarlar üzerinden yürüdüğünü gösterdi. Bu ittifak, III. Selim'in sürekli elçilikleri ve Avrupa ile kurduğu yeni ilişkiler sayesinde mümkün olmuştu.

Mısır için ise sefer, Memlük düzenini çözen ve Mehmed Ali'nin yolunu açan bir dönüm noktası oldu. Osmanlı merkezinin bu boşluğu dolduramaması, otuz yıl sonra İstanbul'u tehdit edecek bir gücün doğmasına yol açtı. Seferin kültürel mirası, Mısırbilim ve Reşid Taşı ise bugün daha çok Avrupa'nın bilim tarihinde anılır. Oysa Cebertî'nin kroniği, aynı olayın Kahire sokaklarında yaşanan acılarla da hatırlanması gerektiğini bize hatırlatıyor.