#1Kısa ama belirleyici bir saltanat
I. Selim, yaygın adıyla Yavuz Sultan Selim, Türkçe Vikipedi'ye göre 10 Ekim 1470'te Amasya'da doğdu ve 22 Eylül 1520'de Çorlu yakınlarındaki ordugâhında öldü. Divan şiirinde "Selîmî" mahlasını kullandı. Osmanlı Devleti'nin dokuzuncu padişahıdır ve yalnızca sekiz yıl süren (1512–1520) saltanatında devletin topraklarını büyük ölçüde genişletti. Türkçe Vikipedi'ye göre ölümünde Osmanlı toprakları yaklaşık yüzde yetmiş büyüyerek 3,4 milyon kilometrekareye ulaşmıştı. İngilizce Wikipedia, Selim'in fetihlerinin devletin coğrafi ve kültürel ağırlık merkezini Balkanlar'dan Orta Doğu'ya kaydırdığını vurgular.
Dikkat: yanlış bilinen
Yavuz Sultan Selim'in annesinin kimliği konusunda kaynaklar ayrılır. Türkçe Vikipedi, kimi kaynaklara göre annesinin Dulkadiroğulları beyi Alaüddevle Bozkurt Bey'in kızı Gülbahar Hatun, kimilerine göre ise Ayşe Hatun olduğunu belirtir ve tarihçi Feridun Emecen'in XVI. yüzyıl tarihçisi Cenâbî'nin açıkça Ayşe Hatun adını verdiğini aktardığını yazar. İngilizce Wikipedia ise annesinin Gülbahar Hatun olduğunu, Bayezid'in başka bir eşi olan Dulkadirli Ayşe Hatun ile karıştırıldığını ileri sürer. Bu konudaki tartışma, arşiv belgeleri üzerinden sürmektedir.
Trabzon yılları
Türkçe Vikipedi'ye göre Selim, arşiv belgelerine göre 1487'de Trabzon sancakbeyi oldu ve yaklaşık 23 yıl bu görevde kaldı. Bu sırada ilimle uğraştı ve Türkmenlerin devletten hoşnutsuzluğunu ve İran'daki Safevî Devleti'ne yönelişlerini yakından gözledi. İngilizce Wikipedia'ya göre 1505'te Şah İsmail'in kardeşi İbrahim Mirza 3.000 kişilik bir orduyla Trabzon'a yürüdü; Selim 450 kişilik bir kuvvetle onu geri püskürttü ve Erzincan'a kadar kovaladı. Türkçe Vikipedi'ye göre 1508'de Gürcülere karşı yaptığı Kutaisi seferinde bazı toprakları Osmanlı'ya kattı.Taht mücadelesi
II. Bayezid'in son yıllarında hayatta kalan üç oğlu Ahmed, Korkut ve Selim arasında taht mücadelesi başladı. Türkçe Vikipedi'ye göre devlet bürokrasisi Amasya'daki Şehzade Ahmed'i desteklerken, Selim Trabzon'daki askeri başarıları sayesinde yeniçerilerin desteğini kazanmıştı. Kayınpederi Kırım Hanı Mengli Giray'ın verdiği kuvvetlerle Rumeli'ye geçti. Ağustos 1511'de Çorlu yakınlarında babasının kuvvetlerine yenildi ve İğneada'dan gemiyle Kefe'ye çekildi. Ancak yeniçeriler, Şehzade Ahmed'in İstanbul'a gelip tahta çıkmasına karşı çıktı. Selim yeniden İstanbul'a geldi ve yeniçerilerin desteğiyle 24 Nisan 1512'de tahta çıktı. Ardından kardeşleri Korkut ve Ahmed ile yeğenlerini ortadan kaldırarak tahtını güvenceye aldı.Tarih notu
Kronoloji: 10 Ekim 1470 Amasya'da doğum; 1487 Trabzon sancakbeyliği; 1505 İbrahim Mirza'nın püskürtülmesi; 1508 Kutaisi seferi; Ağustos 1511 Çorlu yenilgisi; 24 Nisan 1512 tahta çıkış; 23 Ağustos 1514 Çaldıran Muharebesi; 5 Eylül 1514 Tebriz'e giriş; 1515 Turnadağ Muharebesi ve Dulkadiroğulları'nın ilhakı; 24 Ağustos 1516 Mercidâbık Muharebesi; 22 Ocak 1517 Ridâniye Muharebesi; 1517 Kahire ve Hicaz'ın Osmanlı yönetimine girmesi; 22 Eylül 1520 Çorlu'da ölüm.
Safevîler ve Çaldıran
Türkçe Vikipedi'ye göre Selim, tahta çıktıktan sonra babasının son yıllarında Anadolu'da büyüyen Safevî etkisini kesin olarak sona erdirmeye karar verdi. Safevîlerle savaş için İstanbul müftüsü Sarıgörez Nûreddin Efendi'den ve Kemalpaşazâde'den fetvalar aldı. Sefer öncesi Şah İsmail ile karşılıklı sert mektuplar gönderildi. Osmanlı ve Safevî orduları, 2 Recep 920 (23 Ağustos 1514) tarihinde Çaldıran Ovası'nda karşılaştı. Türkçe Vikipedi'ye göre iki ordu da Türk ve Müslümanlardan oluşuyordu; Safevî ordusunun süvarisi daha fazlaydı, ancak Safevîlerde top yoktu. İngilizce Wikipedia'ya göre Osmanlı'nın zaferinde topçu ve tüfekli piyadenin etkisi belirleyici oldu; Şah İsmail yaralandı ve az kalsın esir düşüyordu. Selim 5 Eylül 1514'te Tebriz'e girdi, ancak kentte uzun kalmadı.
Dikkat: yanlış bilinen
Çaldıran Seferi öncesinde Anadolu'da Safevî yanlısı olarak görülen kişilere yönelik kovuşturma ve öldürmeler, Türk ve yabancı kaynaklarda farklı sayılarla anlatılır. İngilizce Wikipedia, sefer yolunda 50.000 Alevinin öldürüldüğünü yazarken, sonraki Osmanlı kroniklerinde 40.000 sayısı geçer; birçok tarihçi bu sayıların kronik anlatısına dayandığını ve abartılı olabileceğini, arşiv belgeleriyle doğrulanamadığını belirtir. Konu, bugün de inanç toplulukları açısından hassasiyetini koruyan bir tarihsel tartışmadır ve sayılar kesin bir veri olarak değil, kaynaklardaki anlatımlar olarak ele alınmalıdır.
Dulkadiroğulları ve Mısır Seferi
Türkçe Vikipedi'ye göre 1515'te Sadrazam Hadım Sinan Paşa'nın yönettiği Turnadağ Muharebesi ile Dulkadiroğulları Beyliği ortadan kaldırıldı ve Anadolu'da siyasi birlik sağlandı. Ardından Memlük Sultanlığı'na karşı "Büyük Mısır Seferi" başladı. İngilizce Wikipedia'ya göre Osmanlı ordusu 24 Ağustos 1516'da Mercidâbık'ta Memlük ordusunu yendi; Memlük Sultanı Kansu Gavri savaş alanında öldü. Selim Ekim ortasında Şam'a girdi. Yeni Memlük sultanı Tomanbay, Kahire yakınlarındaki Ridâniye'de savunma kurdu; 22 Ocak 1517'deki Ridâniye Muharebesi'nde de Osmanlı ordusu kazandı. Kahire'de günlerce süren sokak çatışmalarının ardından Tomanbay yakalandı ve idam edildi. Böylece Suriye, Filistin, Mısır ve Hicaz Osmanlı yönetimine girdi.İngilizce Wikipedia'ya göre Selim, Mekke ve Medine üzerindeki egemenliğini "Hâkimü'l-Haremeyn" (iki kutsal kentin hâkimi) yerine daha alçakgönüllü bir unvan olan "Hâdimü'l-Haremeyn" (iki kutsal kentin hizmetkârı) unvanıyla ifade etmeyi tercih etti. Türkçe Vikipedi'ye göre seferden sonra Hz. Muhammed'e ait olduğu kabul edilen Kutsal Emanetler İstanbul'a getirildi; bunlar bugün Topkapı Sarayı'ndaki Hırka-i Saadet Dairesi'nde korunmaktadır.
Dikkat: yanlış bilinen
Halifeliğin Osmanlılara geçişi konusunda yaygın bir anlatı vardır: buna göre son Abbasi halifesi III. Mütevekkil, Kahire'de ya da İstanbul'da Ayasofya'da düzenlenen bir törenle halifeliği resmen Yavuz Sultan Selim'e devretmiştir. İngilizce Wikipedia, halifelik makamının Abbasi halifesinden Osmanlılara resmî olarak devredildiği yönündeki hikâyelerin sonradan ortaya çıkmış bir anlatı olduğunu, Selim'in ise bu fetihlerle zamanla romantikleştirilerek "ilk meşru Osmanlı halifesi" olarak hatırlandığını belirtir. Bu devir anlatısı, XVIII. yüzyıl sonunda, Osmanlı'nın halifelik vurgusunun arttığı dönemde yaygınlaştı. Çağdaş tanık İbn İyâs'ın kaydına göre Mütevekkil, Kahire'de Selim adına dua eden bir cuma hizmetine önderlik etmiştir; ancak resmî bir devir töreni çağdaş kaynaklarda yer almaz. Osmanlı padişahları ise "halife" unvanını Selim'den önce de zaman zaman kullanmıştı.
Son yılı ve ölümü
Türkçe Vikipedi'ye göre Selim, 1520'de batıya doğru yeni bir sefer hazırlığıyla yola çıktı; ancak sırtında çıkan büyük bir çıban (halk arasında "şirpençe" olarak anılır) nedeniyle 22 Eylül 1520'de Çorlu'daki ordugâhında 49 yaşında öldü. Yerine tek oğlu Süleyman geçti. Türbesi, İstanbul'un Fatih ilçesindeki Yavuz Selim Camii'nin yanındadır; cami ve külliye, oğlu Kanuni Sultan Süleyman tarafından babası adına tamamlatıldı.Şair ve devlet adamı
Selim, sert mizacı nedeniyle "Yavuz" lakabıyla anıldı; Türkçe Vikipedi'ye göre Osmanlı belgelerinde adı "Selim Şah" olarak geçer. Farsça şiirlerinden oluşan bir divanı vardır ve bu divan XX. yüzyılın başında Almanya'da yayımlanmıştır. İngilizce Wikipedia'ya göre onun fetihleriyle Osmanlı Devleti, hac yollarının denetimini üstlenerek İslam dünyasının önde gelen devletlerinden biri hâline geldi; Doğu Akdeniz'deki ticaret yolları da büyük ölçüde Osmanlı denetimine girdi.Kaynaklar hakkında
Konu, TDV İslâm Ansiklopedisi'nin Selim I maddesi, Türkçe Vikipedi'nin I. Selim maddesi ve İngilizce Wikipedia'nın Selim I maddesine dayanır. Annesinin kimliği, sefer öncesindeki kovuşturmalar ve halifelik devri anlatısı dikkat kutularında karşılaştırılmıştır.Kaynaklar
- TDV İslâm Ansiklopedisi, Selim I maddesi (islamansiklopedisi.org.tr)
- Vikipedi, I. Selim maddesi (tr.wikipedia.org)
- İngilizce Wikipedia, Selim I maddesi (en.wikipedia.org)
