Mütareke dönemi ordu müfettişlikleri (1918-1919): Terhis denetiminden millî mukavemetin omurgasına

Mustafa Kemal Paşa'nın 1919'da Samsun'a "9. Ordu Kıtaatı Müfettişi" unvanıyla gittiği iyi bilinir. Daha az bilinen, bu görevin tek başına bir istisna olmadığıdır. Mondros Mütarekesi'nden sonra Osmanlı Genelkurmayı, ordu komutanlıklarını kaldırmak zorunda kaldığı bir dönemde ordu müfettişliği kurumunu bilinçli bir çözüm olarak kullandı. Yıldırım Kıtaatı, 1. Ordu ve 9. Ordu müfettişlikleri, kâğıt üzerinde terhisi ve silah teslimini denetleyecekti; uygulamada ise Anadolu'daki direnişin ilk askerî iskelesine dönüştüler. Bu konu, müfettişlik sisteminin bütününü ve üç müfettişin birbirine bağlanan hikâyesini anlatıyor.

Avrupa'dan gelen bir kurum

Barışta ordu komutanlıklarının yerine, daha küçük karargâhlı ve teftişle görevli "ordu müfettişlikleri" kurmak, Avrupa ordularında XVII. yüzyıldan beri bilinen bir uygulamaydı; ilk kez XIV. Louis döneminde 1668'den itibaren Fransız ordusunda denendi. Müfettişler barışta birlikleri sürekli teftiş eder, eğitim ve donanımı denetler, doktrin geliştirir; seferberlikte ise ordu komutanı olarak cepheye çıkardı.

Osmanlı ordusunda ilk örnek II. Meşrutiyet'te görüldü. 31 Mart Vakası'nı bastıran Mahmut Şevket Paşa'ya 15 Mayıs 1909'da Birinci, İkinci ve Üçüncü ordulardaki birliklerin genel müfettişliği verildi. Ancak bu, ordu komutanlıkları kaldırılmadan kurulan ve Paşa'yı kabine denetiminden kurtaran kişisel bir makamdı. Avrupa tarzı sisteme asıl geçiş, Almanya'nın 1871'den beri uyguladığı "Armee-Inspektion" modelinden esinlenen ve 9 Temmuz 1910'da yürürlüğe giren Teşkilat-ı Esasiye Nizamnamesi ile oldu; ordu dört müfettişlik esasında düzenlendi. Balkan Savaşları sistemin yerleşmesini engelledi, Enver Paşa döneminde tatbikatlarla güçlendirildi ve 1914'te seferberlikle birlikte müfettişlikler yerini yeniden ordu komutanlıklarına bıraktı.

Mondros'un yarattığı boşluk

Mütareke hükümleri gereğince ordu komutanlıkları kaldırılmaya başlandı ve ordu 9 kolordu, 20 tümen olarak yeniden düzenlendi. Ordu seviyesinde birlik kalmayınca generalleri "ordu komutanı" sıfatıyla atamak mümkün değildi. Genelkurmay burada müfettişliği bir çıkış yolu olarak kullandı: Müfettişlere terhisin, silah ve cephane tesliminin yapılıp yapılmadığını denetleme görevi verildi. Böylece hem mütareke maddelerine aykırı görünmeyen bir görevlendirme yapılmış hem de üst rütbeli komutanlar aktif görevde tutulmuş oldu.
Nihat Paşa Konya'da halkı silahlandırmak ve direniş cemiyetleri kurmaya çalışmakla suçlanıp İngilizlerce şikâyet edilince görevden alındı. Yerine 23 Ocak 1919'da yine aynı unvanla Mersinli Cemal Paşa atandı. Bu atama, İngilizlerin unvandan çok faaliyetten rahatsız olduğunu, Genelkurmay'ın ise kurumu korumakta kararlı olduğunu gösteriyordu.

Doğudaki boşluk ve Calthorpe'un notası

Kafkasya'dan çekilen Şark Orduları Grubu ile Kafkas İslam Ordusu'nun birlikleri, Yakup Şevki (Subaşı) Paşa'nın 9. Ordusu'na verilip Erzurum bölgesinde toplanmıştı. İklim, ulaşım güçlüğü ve Paşa'nın mütarekeye tepkisi terhis ve silah toplama işlerini yavaşlattı. İngilizlerin baskısıyla Yakup Şevki Paşa 3 Nisan 1919'da görevden alındı ve 9. Ordu Komutanlığı kaldırıldı.

Genelkurmay Başkanı Fevzi (Çakmak) Paşa, İngilizlerle yaptığı görüşmeden sonra hükümete verdiği raporda, 9. Ordu'nun kaldırılmasıyla bölgede bir boşluk doğduğunu belirtti ve "talim ve terbiye" ile meşgul olacak bir müfettişliğin kurulup başına Mustafa Kemal Paşa'nın getirilmesini önerdi. İngiliz Yüksek Komiseri Amiral Calthorpe'un 21 Nisan 1919'da Hariciye Nezareti'ne verdiği nota süreci hızlandırdı: Doğu Anadolu'daki birliklerden ve asayişten memnun olunmadığı, mütarekeye aykırı hareketler önlenmezse işin ciddileşeceği söyleniyordu. Dahiliye Nazırı Mehmet Ali Bey, bölgeye geniş yetkili bir zatın gönderilmesini önerdi; aklındaki isim, Ali Fuat (Cebesoy) Paşa'nın babası İsmail Fazıl Paşa aracılığıyla tanıdığı Mustafa Kemal Paşa'ydı. Harbiye Nazırı Şakir Paşa ile Damat Ferit Paşa'nın görüşmesinden sonra 30 Nisan 1919'da padişah iradesiyle atama yapıldı.

Sistemin bütün orduya yayılması

Genelkurmay, 9. Ordu Müfettişliği'nden sonra sistemi bütün orduya yaydı. 15 Mayıs 1919'da İstanbul'da 1. Ordu Müfettişliği kuruldu ve başına Fevzi Paşa getirildi. Meclis-i Vükelâ'nın 29 Mayıs 1919'da kabul ettiği talimatname ile, 13. (Diyarbakır) Kolordu dışında bütün ordu müfettişlik düzenine geçti. Talimatname, 9. Ordu için verilen yetkileri, Sadrazamla doğrudan yazışma hakkı dışında, öteki müfettişlere de tanıyordu.

[liste]
[*]1. Ordu Müfettişliği (Fevzi Paşa): 1. (Edirne), 14. (Tekirdağ) ve 25. (İstanbul) kolordular.
[*]Yıldırım Kıtaatı Müfettişliği (Mersinli Cemal Paşa): 12. (Konya), 17. (İzmir) ve 20. (Ankara) kolordular.
[*]9. Ordu Kıtaatı Müfettişliği (Mustafa Kemal Paşa): 3. (Sivas) ve 15. (Erzurum) kolordular.
[/liste]

Müfettişler ayrıca asayiş konusunda birbirleriyle doğrudan haberleşebiliyor, bölgelerindeki tümen ve mıntıka komutanlıklarına yapılacak atamalarda görüş bildirebiliyordu. Harbiye Nezareti'nin 7 Haziran 1919 kararıyla Yıldırım Kıtaatı "2. Ordu Müfettişliği", 9. Ordu Kıtaatı ise "3. Ordu Müfettişliği" adını aldı. Müfettişlerden günlük ya da haftalık asayiş raporlarının yanında, mütarekeye rağmen kesintisiz sürdürülmesi istenen istihbarat raporları da bekleniyordu.

İzmir'in işgali ve yetkilerin yön değiştirmesi

İstanbul hükümetleri, asayiş sağlanır ve mütarekeye uyulursa işgallerin genişlemeyeceğini, barışla da kalkacağını düşünüyordu. İzmir'in işgali ve hükümetin sessizliği bu hesabı altüst etti; müfettişler yetkilerini mukavemet örgütlemek için kullanmaya başladı. Mustafa Kemal Paşa protesto mitingleri yapılmasını ve silahların teslim edilmemesini istedi. General Milne 6 Haziran'da onun "derhal" geri çağrılmasını talep etti; Harbiye Nezareti 8 Haziran'da Paşa'yı İstanbul'a çağırdı.

Mersinli Cemal Paşa hem İtalyan hem Yunan işgaliyle uğraşıyor, teftiş gezilerinde halkı mukavemet etrafında birleştirmeye çalışıyor ve Mustafa Kemal Paşa'ya işgallere karşı bir ordu kurma isteğini yazıyordu. Milne 30 Haziran'da Calthorpe'a yazdığı yazıda hareketin başlıca teşvikçileri olarak Mustafa Kemal ve Mersinli Cemal paşaları gösterdi. İstanbul'daki Fevzi Paşa ise İtilaf temsilcilerinin gözü önünde daha az hareket alanına sahipti; buna rağmen İzmir'in işgalinden sonra Yunan askerlerine düzenli birliklerle ilk direniş, onun müfettişliğine bağlı 14. Kolordu birliklerinden geldi ve kısa sürede Balıkesir bölgesinde bir savunma hattı kuruldu. İngilizler, Fevzi Paşa'nın inceleme heyetiyle Anadolu'ya geçmesini engelledi.

Yerlerine vekâleten gelen isimler de aynı çizgide kaldı: 3. Ordu Müfettişliği vekâletine Kâzım Karabekir Paşa, 2. Ordu Müfettişliği vekâletine 12. Kolordu Komutanı Miralay Selahattin Bey atandı ve ikisi de Amasya Tamimi doğrultusunda çalışmayı sürdürdü. 20. Kolordu Komutanı Ali Fuat Paşa 27 Haziran'da birliklerine Kuvâ-yı Milliye'ye destek verilmesini emretti.

Bir denetim makamının direnişe dönüşmesi

Müfettişlik sistemi, İstanbul'un mütarekeye uyum için tasarladığı bir araçtı. Ancak bu araç, ordu seviyesinde komuta yetkisini birkaç kararlı komutanın elinde topladı: Birlikler dağılmadan bir arada tutuldu, mukavemet yanlısı komutanlar kritik görevlere getirildi, karşı olanlar denetim altına alındı ve doğu ile batıdaki farklı örgütler arasında haberleşme kuruldu. Mustafa Kemal Paşa'nın Samsun'a çıkışı bu yüzden tek başına bir hamle değil, mütareke Genelkurmayı'nın kurduğu ve sonradan kendi aleyhine işleyen bir yapının parçasıydı.