Saltanatın kaldırılması (1 Kasım 1922): Lozan daveti, son sadrazam ve Vahdeddin'in ayrılışı

1 Kasım 1922 gecesi Ankara'da Türkiye Büyük Millet Meclisi, saltanatın kaldırıldığını ilan eden bir karar aldı. Bu kararla 600 yılı aşkın bir süredir devam eden Osmanlı hanedanının siyasi egemenliği sona erdi. Halifelik makamı ise hanedan içinde kalmaya devam edecekti. İki hafta sonra, 17 Kasım 1922 sabahı son padişah VI. Mehmed Vahdeddin, bir İngiliz savaş gemisiyle İstanbul'dan ayrıldı.

Saltanatın kaldırılması, Kurtuluş Savaşı'nın kazanılmasından hemen sonra gerçekleşti. Kararı doğuran gelişme, Lozan Konferansı'na hem Ankara'daki hükümetin hem de İstanbul'daki Osmanlı hükümetinin davet edilmesiydi. Bu yazıda bu davetin yarattığı krizi, Meclis'teki tartışmaları, İstanbul'daki son günleri ve Vahdeddin'in ayrılışını anlatıyoruz.

İki hükümet sorunu

1920'den itibaren Anadolu'da iki ayrı hükümet vardı. İstanbul'da padişaha bağlı Osmanlı hükümeti, Ankara'da ise Türkiye Büyük Millet Meclisi hükümeti. Ankara hükümeti, 20 Ocak 1921'de kabul edilen Teşkilat-ı Esasiye Kanunu ile egemenliğin kayıtsız şartsız millete ait olduğunu ilan etmişti. Ancak bu kanun, padişahın ve halifenin konumunu açık biçimde tanımlamıyordu.

Eylül 1922'de Yunan ordusunun Anadolu'dan çıkarılması ve 11 Ekim 1922'de imzalanan Mudanya Mütarekesi ile savaş sona erdi. Mütarekeden sonra Doğu Trakya'nın yönetimini devralmak üzere Refet Paşa İstanbul'a gönderildi. Refet Paşa'nın İstanbul'a gelişi, şehirde büyük bir coşkuyla karşılandı ve Ankara hükümetinin İstanbul'daki etkisi hızla arttı.

Lozan daveti

Ekim 1922'nin sonlarında İtilaf devletleri, barış konferansına hem Ankara hükümetini hem de İstanbul hükümetini davet etti. İstanbul'daki sadrazam Ahmed Tevfik Paşa, Ankara'ya bir telgraf göndererek konferansa ortak bir heyetle katılmayı önerdi. Bu öneri Ankara'da büyük bir tepkiyle karşılandı. Ankara'daki milletvekilleri, savaşı kazanan hükümetin yanında İstanbul hükümetinin de söz sahibi olmasını kabul etmiyordu.

Bu kriz, saltanat meselesinin çözümünü acil hale getirdi. Mustafa Kemal Paşa ve arkadaşları, konuyu Meclis'e taşıdı. Meclis'te uzun tartışmalar yaşandı. Bazı milletvekilleri saltanat ile halifeliğin birbirinden ayrılmasının dinî açıdan mümkün olup olmadığını sorguladı. Bu tartışmalar sırasında Mustafa Kemal Paşa, egemenliğin tarihsel olarak güçle elde edildiğini ve artık milletin elinde olduğunu savunan sert bir konuşma yaptı.

İstanbul'daki son günler

Kararın ardından İstanbul'daki Osmanlı hükümeti çözüldü. Sadrazam Ahmed Tevfik Paşa, 4 Kasım 1922'de padişaha istifasını sundu. Böylece Osmanlı'nın son sadrazamı da görevinden ayrılmış oldu. İstanbul'daki nezaretler Ankara hükümetine bağlandı ve şehrin yönetimi Refet Paşa tarafından devralındı.

Vahdeddin, Yıldız Sarayı'nda yalnız kaldı. Saltanatı kaldırılan padişah, kendi güvenliğinden endişe ediyordu. 1920'deki Sevr Antlaşması döneminde Ankara hükümetine karşı tutumu nedeniyle sert eleştirilere maruz kalmıştı. Bu dönemde bazı eski devlet adamlarının yargılanacağına dair söylentiler de dolaşıyordu.

Malaya zırhlısıyla ayrılış

16 Kasım 1922'de Vahdeddin, İstanbul'daki İtilaf kuvvetleri komutanı General Charles Harington'a bir mektup göndererek İngiltere'ye sığınmak istediğini bildirdi. Ertesi sabah, 17 Kasım'da, padişah ve yanındaki küçük bir grup, Yıldız Sarayı'ndan çıkarak Dolmabahçe'ye indi ve İngilizlere ait bir motorla HMS Malaya zırhlısına götürüldü. Gemi, Vahdeddin'i önce Malta'ya götürdü.

Vahdeddin daha sonra Hicaz'a, ardından İtalya'nın San Remo şehrine geçti. Ömrünün son yıllarını sürgünde geçirdi ve 16 Mayıs 1926'da San Remo'da öldü. Cenazesi Şam'a götürülerek Süleymaniye Külliyesi'nin bahçesine defnedildi.

Meclis'teki tartışmanın ayrıntıları

Saltanat meselesi, Meclis'te önce ilgili komisyonlarda görüşüldü. Şer'iye, Adliye ve Kanun-ı Esasi komisyonlarının ortak toplantısında, bazı hocalar saltanat ve halifeliğin ayrılmasının İslam hukuku açısından nasıl değerlendirileceğini uzun uzun tartıştı. Tartışmalar sırasında Mustafa Kemal Paşa söz alarak İslam tarihinden örnekler verdi; Abbasi halifelerinin son döneminde siyasi gücün sultanlara geçtiğini, halifenin ise yalnızca manevi bir konumda kaldığını anlattı.

Komisyonun ortak kararı aynı gün Meclis Genel Kurulu'na getirildi. Karar, Genel Kurul'da kabul edildi. Tutanaklara yansıyan bazı itiraz sesleri ve hatıratlarda aktarılan farklı anlatımlar, kararın Meclis içinde de tartışmasız biçimde benimsenmediğini düşündürür. Oylamanın biçimi hakkında hatıratlar birbirini tam olarak tutmaz.

İstanbul basını ve halkın tepkisi

Kararın İstanbul'a ulaşması, şehirde farklı tepkilere yol açtı. Ankara'yı destekleyen gazeteler kararı coşkuyla karşıladı. Saray çevresine yakın kesimler ise kararın sonuçlarından endişe ediyordu. Vahdeddin, kararın ardından cuma selamlığına çıkmaya devam etti; ancak bu törenlerde artık padişah olarak değil, yalnızca halife olarak anılıyordu. 17 Kasım'daki ayrılıştan önceki son cuma selamlığı, Osmanlı padişahlarının yüzyıllardır sürdürdüğü bu geleneğin de son halkası oldu.

Yeni halife: Abdülmecid Efendi

Vahdeddin'in ayrılışından sonra Meclis, 18 Kasım 1922'de padişahın halifelikten de düştüğünü kabul etti ve hanedanın veliahdı Abdülmecid Efendi'yi halife olarak seçti. Abdülmecid Efendi, yalnızca "halife" unvanını taşıyacak, "padişah" unvanını kullanmayacaktı. Abdülmecid Efendi ressam ve şairdi; Osmanlı hanedanının en kültürlü üyelerinden biri olarak bilinirdi. Halifelik makamı, 1924'te kaldırılana kadar onda kaldı.

Bir telgraftan doğan kırılma

Saltanatın kaldırılması, uzun bir sürecin sonucuydu; ancak kararı doğrudan tetikleyen, Lozan'a iki hükümetin birlikte davet edilmesi ve Tevfik Paşa'nın ortak heyet önerisiydi. Bu öneri, İstanbul hükümetinin hâlâ meşru bir taraf olarak görülmek istediğini gösteriyordu. Ankara ise savaşı kazanan tarafın tek temsilci olması gerektiğini düşünüyordu. Bir telgrafla başlayan kriz, birkaç gün içinde altı yüzyıllık bir kurumun sona ermesiyle sonuçlandı.

Kararın biçimi de dikkat çekicidir. Meclis, saltanatı 1 Kasım 1922'de değil, İstanbul'un işgal edildiği 16 Mart 1920'de sona ermiş saydı. Bu tercih, İstanbul hükümetinin işgalden sonra aldığı kararların, özellikle Sevr Antlaşması'na verdiği onayın, hukuken geçersiz sayılmasını amaçlıyordu.

Saltanat ile halifeliğin ayrılması ise geçici bir çözüm oldu. Siyasi yetkisi olmayan bir halifenin İstanbul'da kalması, kısa sürede yeni tartışmalara yol açtı ve 1924'te halifeliğin de kaldırılmasıyla sonuçlandı. Vahdeddin'in sessiz bir sabah İngiliz zırhlısıyla ayrılışı ise Osmanlı hanedanının siyasi tarihinin son sahnesi olarak hafızalarda kaldı. Meclis tutanakları ise bu sahnenin arka planındaki tartışmaları bugün de ayrıntısıyla okumamıza imkân veriyor ve kararın ne kadar hızlı, ne kadar gergin bir ortamda alındığını gösteriyor.