Dârülbedayi'den İstanbul Şehir Tiyatrosu'na: Antoine'ın 1914 daveti, Afife'nin sahnesi

Bugün İstanbul'da on sahnesi bulunan İstanbul Büyükşehir Belediyesi Şehir Tiyatroları, Osmanlı döneminde, 1914'te Dârülbedâyi adıyla kuruldu. Türkçe Vikipedi'ye göre kurum 1934'te Şehir Tiyatroları adıyla belediye bütçesine bağlandı. Cumhuriyet'in ilk on yılı, ödeneksizlik ve dağınıklıkla geçen bir tiyatronun düzenli bir belediye kurumuna dönüştüğü yıllardır.

1914: Cemil Paşa'nın konservatuvarı

Türkçe Vikipedi'ye göre İstanbul Belediye Reisi Cemil (Topuzlu) Paşa şehre bir konservatuvar kurmak istedi ve teklifini belediye meclisine kabul ettirdi; bunun için 3000 liralık ödenek ayrıldı. Fransız tiyatro adamı André Antoine üç aylık bir sözleşmeyle davet edildi ve 28 Haziran 1914'te İstanbul'a geldi. Okul müzik ve tiyatro bölümlerine ayrıldı. Antoine öğrenci adaylarının seçiminde bulundu, ama Birinci Dünya Savaşı çıkınca şehirden ayrıldı. Öğrenci ilanına 197 kişi başvurdu ve ilk elemede 63'ü başarılı oldu. Tiyatro bölümünün yardımcı öğretmenleri arasında Muhsin Ertuğrul ve Halit Fahri Ozansoy vardı. "Güzellikler Evi" anlamına gelen Dârülbedâyi adını Ali Ekrem Bey buldu.

Ocak 1915'te biten otuz yedi maddelik ilk yönetmelikle kurum yalnız bir okul değil, profesyonel temsiller veren bir topluluk oldu. Temsil hayatına Hüseyin Suat'ın Fransız yazar Emile Fabre'dan uyarladığı bir oyunla girdi; 20 Ocak 1916'da oyun ikindi vakti kadınlara, gece erkeklere oynandı. Para sıkıntısı yüzünden musiki bölümü 14 Mart 1916'da kapatıldı ve 1917'de ödenek 3000 liradan 1000 liraya indirildi. İlk yerli oyun Halit Fahri Ozansoy'un manzum draması Baykuş'tu (2 Mart 1917); ikinci yerli oyun Yusuf Ziya Ortaç'ın Binnaz'ı oldu (1919).

Kadınlar sahnede

Türkçe Vikipedi'ye göre kadın oyuncu bulmak uzun süre önemli bir sorun olarak kaldı; ilk başvuranlar arasında kadın olarak yalnız sekiz Hristiyan vardı. Müslüman kadınların Dârülbedâyi'ye ilk girişi Kasım 1918'e rastlar: Behire, Memduha, Beyza, Refika ve Afife adlı genç kızlar. Sahnede ilk görünen Afife oldu (1919, Hüseyin Suat Yalçın'ın Yamalar oyunu). Afife Jale maddesine göre kuruma 10 Kasım 1918'de kabul edildi, Yamalar'da Emel rolünü oynadı; yönetim kurulu halka açık gösterilerde sahneye çıkmasına izin vermeyince 1919'da kurumdan ayrıldı. Madde, başlangıçta sahneye çıkan Ermeni kadın sanatçıların yerini Türk kadınlarının almasının Atatürk'ün ilgisiyle gerçekleştiğini ve 1923'ten sonra Bedia Muvahhit ile Neyyire Neyir'in sahne hayatına atıldığını yazar.

Kargaşa yılları

31 Mart 1920'de hazırlanan otuz üç maddelik ikinci yönetmelikle kurum yalnız temsil veren bir tiyatroya dönüştü. Yönetimle anlaşmazlığa düşen sanatçıların bir kısmı ayrılıp Yeni Sahne'yi kurdu; bu topluluk kurucusunun iflasıyla dağıldı. 1922'de kurulan Türk Tiyatrosu yine ayrılan sanatçıları bir araya getirdi. Türkçe Vikipedi'ye göre bu kargaşa 1923'e kadar sürdü; defterdarlık temsil gelirinden vergi istiyordu ve kurum o yılın temsillerine ancak ilkbaharda başlayabildi.

Cumhuriyet ve Muhsin Ertuğrul

Cumhuriyet'in ilanından sonra 1924'te Dârülbedâyi için bir tasarı hazırlanmasına karar verildi. 1926'da Vali Muhiddin Bey zamanında belediyenin yakın ilgisini gördü: yönetimi Celal Esat Bey'e verildi, sanat yönetmenliğine SSCB'de tiyatro eğitimi görerek dönen Muhsin Ertuğrul seçildi ve sanatçılar aylığa bağlandı. Türkçe Vikipedi'ye göre ilk düzenli dönem 1927-1928 mevsimidir; temsiller disiplinli hâle geldi ve yerli esere verilen önem arttı. 1928-1929 mevsiminde beş, 1932-1933 döneminde yedi yerli eser oynandı.

1930'da kabul edilen Belediyeler Kanunu'nun 5. maddesinin 59. fıkrası tiyatro binası yapmayı ve topluluk kurmayı belediyelere "ihtiyari" görev olarak verdi; böylece kurum doğrudan belediyeye bağlandı.

"3 defadan 100 defaya"

Türkçe Vikipedi'ye göre Muhsin Ertuğrul seyirci ve temsil sayısını artırmak için "3 defadan 100 defaya" sloganıyla bir kampanya başlattı. 1926'da Hamlet en çok 7 kez arka arkaya oynanmıştı; aynı oyunun 1959'daki sahnelenişinde bu sayı 170'e çıktı. Tepebaşı'nda oynanan, Ekrem Reşit Rey ve Cemal Reşit Rey'in operetleri ilk yıllarda ilgiyi artırdı. 1935'te tiyatro üç ayrı sahnede temsil veriyordu: Tepebaşı Tiyatrosu'nda dram ve komedi, Fransız Tiyatrosu'nda operet ve Asri Sinema'da çocuk tiyatrosu. Tepebaşı'nın her mevsimi bir Shakespeare oyunuyla açma geleneği de bu yıllarda kuruldu.