Kılıç Ali Paşa: Kalabriyalı esir, kaptan-ı derya, İnebahtı'dan kurtulan filo ve Tophane külliyesi

Kılıç Ali Paşa, 16. yüzyılın en ünlü Osmanlı denizcilerinden biriydi. İtalya'nın güneyindeki Kalabriya bölgesinde doğan, genç yaşta esir düşen ve kürek mahkûmu olarak çalıştırılan bu kişi, zamanla Osmanlı donanmasının en yüksek makamı olan kaptan-ı deryalığa kadar yükseldi. Asıl şöhretini, 1571'deki İnebahtı Deniz Savaşı'nda Osmanlı donanmasının yenilgiye uğradığı bir günde, komutasındaki gemileri kurtararak İstanbul'a dönmesiyle kazandı.

Onun hikâyesi, Osmanlı'da kökenin değil yeteneğin önemli olduğu bir yükselme örneği olarak sıkça anlatılır. Aynı zamanda Akdeniz'in iki yakası arasındaki geçişlerin, esaretlerin ve din değiştirmelerin de çarpıcı bir örneğidir. Bu yazıda Kılıç Ali Paşa'nın hayatını, İnebahtı'daki rolünü, donanmanın yeniden kuruluşunu ve İstanbul'da bıraktığı mimari mirası anlatıyoruz.

Kalabriya'dan Akdeniz'e

Kılıç Ali Paşa, 1500'lerin başında Kalabriya'daki Le Castella köyünde doğdu. Asıl adı Giovanni Dionigi Galeni olarak kaydedilir. Bir rivayete göre din adamı olmak için eğitim görüyordu. Genç yaşta, Barbaros Hayreddin Paşa'nın emrindeki denizcilerin bir baskınında esir düştü. Uzun yıllar kadırgalarda kürek mahkûmu olarak çalıştı.

Esaret yıllarında Müslüman oldu ve Ali adını aldı. Ona "Uluç Ali" deniyordu. "Uluç" kelimesi, Osmanlı'da sonradan Müslüman olan Avrupa kökenli kişiler için kullanılıyordu. Uluç Ali, zamanla kürek mahkûmluğundan kurtularak denizci oldu ve kendi gemisine sahip oldu.

Turgut Reis'in yanında

Uluç Ali, ünlü Osmanlı denizcisi Turgut Reis'in yanında yetişti. Turgut Reis'le birlikte Akdeniz'deki pek çok sefere katıldı. 1565'teki Malta Kuşatması'nda Turgut Reis'in ölümünden sonra, onun yerine Trablusgarp beylerbeyliğine getirildi. 1568'de ise Cezayir beylerbeyi oldu. Cezayir'deki görevi sırasında, 1569'da Tunus'u ele geçirdi.

İnebahtı: yenilgi içinde bir kurtuluş

7 Ekim 1571'de İnebahtı önlerinde Osmanlı donanması ile Kutsal İttifak donanması karşı karşıya geldi. Uluç Ali, Osmanlı donanmasının sol kanadına komuta ediyordu. Savaşta Osmanlı donanmasının merkezi ve sağ kanadı ağır bir yenilgiye uğradı. Kaptan-ı derya Müezzinzade Ali Paşa savaşta öldü.

Uluç Ali ise kendi kanadında başarılı bir mücadele yürüttü. Malta şövalyelerinin amiral gemisini ele geçirdi ve sancağını aldı. Savaşın kaybedildiğini anlayınca, komutasındaki gemileri düşman hattından kurtararak geri çekildi. İstanbul'a dönen gemilerin sayısı kaynaklarda farklı verilir; genellikle otuz ile kırk arasında bir sayıdan söz edilir. Uluç Ali, ele geçirdiği Malta sancağını padişaha sundu.

Sultan II. Selim, Uluç Ali'nin bu başarısını ödüllendirdi ve onu kaptan-ı deryalığa getirdi. Padişah, onun adındaki "Uluç" kelimesini "Kılıç" olarak değiştirdi. Böylece Uluç Ali, Kılıç Ali Paşa adıyla anılmaya başladı.

Donanmanın yeniden kuruluşu

İnebahtı'daki yenilginin ardından Osmanlı, büyük bir hızla yeni bir donanma inşa etti. Kılıç Ali Paşa, Sadrazam Sokullu Mehmed Paşa ile birlikte bu çalışmayı yönetti. Tersane-i Amire'de ve imparatorluğun diğer tersanelerinde gece gündüz çalışıldı. Ertesi yıl, 1572 baharında, Osmanlı donanması yeniden denize açıldı. Bu donanma, İnebahtı'da kaybedilen donanmanın büyüklüğüne yakındı.

Kılıç Ali Paşa, yeni donanmanın teknik yönleriyle de ilgilendi. Avrupa gemilerindeki gelişmeleri yakından takip etti ve Osmanlı gemilerinde bazı yenilikler yaptı. Ateşli silahlarla donatılmış askerlerin sayısını artırdı.

Tunus'un geri alınması

1573'te İspanyollar Tunus'u ele geçirdi. Bunun üzerine Osmanlı, 1574'te büyük bir sefer düzenledi. Kılıç Ali Paşa donanmaya, Koca Sinan Paşa ise kara kuvvetlerine komuta ediyordu. Osmanlı kuvvetleri, İspanyolların elindeki Halkulvad kalesini ve Tunus'u ele geçirdi. Bu zafer, Kuzey Afrika'nın büyük bölümünün Osmanlı yönetiminde kalmasını sağladı.

Kılıç Ali Paşa, 1587'deki ölümüne kadar kaptan-ı deryalık görevini sürdürdü. Bu, Osmanlı tarihinde en uzun süren kaptan-ı deryalıklardan biridir.

Tophane'deki külliye

Kılıç Ali Paşa, İstanbul'un Tophane semtinde bir külliye yaptırdı. Külliye, Mimar Sinan tarafından tasarlandı. Caminin inşası 1580–1581 yıllarında tamamlandı. Cami, Ayasofya'nın küçültülmüş bir benzeri olarak tasarlanmıştır ve Sinan'ın geç dönem eserleri arasında yer alır. Külliye, cami, medrese, hamam, türbe ve çeşmeden oluşur.

Kılıç Ali Paşa Hamamı, uzun yıllar kullanılmadıktan sonra kapsamlı bir restorasyonla yeniden hizmete açıldı. Kılıç Ali Paşa'nın türbesi de caminin bahçesinde bulunur.

Cervantes ve Uchalí

Kılıç Ali Paşa, Avrupa edebiyatında da yer almıştır. İspanyol yazar Miguel de Cervantes, İnebahtı Savaşı'na Kutsal İttifak tarafında katılmış ve bu savaşta sol elini kullanamaz hâle gelmişti. Cervantes, daha sonra Cezayir'de beş yıl esir kaldı. Ünlü eseri Don Kişot'ta yer alan "Esir'in hikâyesi" bölümünde, Kılıç Ali Paşa'dan "Uchalí" adıyla söz eder. Bu bölümde Kılıç Ali Paşa'nın İtalyan kökenli olduğu ve kürek mahkûmluğundan yükseldiği anlatılır.

İki dünya arasında bir kaptan

Kılıç Ali Paşa'nın hayatı, 16. yüzyıl Akdeniz'inin karmaşık dünyasını özetler. Kalabriya'da doğan bir çocuk, esir düşer, kürek mahkûmu olur, din değiştirir ve sonunda bir imparatorluğun donanmasının başına geçer. Bu hikâye, Osmanlı'da yükselmenin kökene değil, yeteneğe ve hizmete bağlı olabileceğini gösteren çarpıcı bir örnektir.

İnebahtı'daki rolü, onun kariyerinin dönüm noktasıdır. Büyük bir yenilginin ortasında gemileri kurtararak dönmesi, Osmanlı'nın donanmasını kısa sürede yeniden kurabilmesine katkıda bulundu. Bu nedenle Kılıç Ali Paşa, yenilgiyi tersine çeviren bir komutan olarak hatırlanır.

Cervantes'in eserinde yer alması ise onun Avrupa'daki ününün ne kadar büyük olduğunu gösterir. İnebahtı'da karşı karşıya gelen iki insan, biri Osmanlı'nın kaptan-ı deryası, diğeri İspanya'nın en büyük yazarı, aynı edebî eserde buluşur. Bugün Tophane'deki külliye, onun İstanbul'daki en kalıcı izidir. Caminin kubbesi altında durmak, Akdeniz'in iki yakası arasında geçen bu olağanüstü hayatı hatırlamak için güzel bir fırsat sunuyor. Bu hikâye, sınırların ve kimliklerin o dönemde ne kadar geçirgen olduğunu düşündürmeye devam ediyor. Kılıç Ali Paşa'nın adı, bugün de Tophane'nin siluetinde yaşamaya devam ediyor.