Cezayir

Cezayir (Arapça: الجزائر, romanize: al-Jazāʾir, Arapça telaffuz: [al.d͡ʒazaːʔir]; Fransızca: Algérie, Fransızca telaffuz: [alʒeʁi]), resmî adıyla Cezayir Demokratik Halk Cumhuriyeti (Arapça: الجمهورية الجزائرية الديمقراطية الشّعبية, romanize: al-Jumhūriyyah al-Jazāʾiriyyah ad-Dīmuqrāṭiyyah ash‑Shaʿbiyyah), Kuzey Afrika'nın Mağrip bölgesinde yer alan bir ülkedir. Kuzeydoğusunda Tunus, doğusunda Libya, güneydoğusunda Nijer, güneybatısında Mali, Moritanya ve Batı Sahra, batısında Fas ve kuzeyinde Akdeniz ile sınır komşusudur. Başkenti ve en büyük şehri, Akdeniz kıyısının en kuzeyinde yer alan Cezayir'dir.

Tarih öncesi dönemden beri yerleşim yeri olan Cezayir, binlerce yıldır Fenikeliler, Numidyalılar, Romalılar, Vandallar ve Bizans Rumları dâhil olmak üzere birçok kültür ve medeniyetin kesişme noktasında yer aldı. Modern kimliği, yedinci yüzyıldan itibaren yüzyıllar süren Arap Müslüman göçü ve ardından yerli Berberi halklarının Araplaşmasına dayanmaktadır. 8. yüzyıldan 15. yüzyıla kadar bölgede çeşitli Arap ve Berberi hanedanları hüküm sürdü. 1516'da ise Cezayir Beylerbeyliği, Osmanlı İmparatorluğu'nun büyük ölçüde özerk bir vasal devleti olarak kuruldu. Osmanlı egemenliği altında yaklaşık üç yüzyıl boyunca Akdeniz'de önemli bir güç olarak varlığını sürdüren ülke, 1830'da Fransa tarafından işgal edildi, 1848'de resmen ilhak edildi ve 1903'e kadar tamamen fethedildi. Fransız yönetimi, kitlesel Avrupa yerleşimlerini beraberinde getirdi; savaşlar, hastalıklar ve kıtlık nedeniyle yerli nüfus üçte bir oranında azaldı. 1945'teki Sétif ve Guelma katliamları, 1954'te başlayan Cezayir Bağımsızlık Savaşı'nın fitilini ateşledi ve ülke 1962'de bağımsızlığını kazandı. 1992 ile 2002 yılları arasında kanlı bir iç savaşa sürüklenen Cezayir, Arap Baharı sırasında gerçekleşen 2010-2012 protestolarına kadar resmî olarak olağanüstü hâl rejimi altında kaldı.

2.381.741 kilometrekare (919.595 mil2) yüzölçümüyle Cezayir, dünyanın en büyük onuncu, Afrika'nın ise en büyük ülkesidir. Yarı kurak bir iklime sahip olan ülkenin topraklarının büyük bölümü Sahra Çölü ile kaplıdır; nüfusun çoğunluğu ise daha verimli ve dağlık yapısıyla öne çıkan kuzey kesimlerde yaşamaktadır. Yaklaşık 44 milyonluk nüfusuyla Cezayir, Afrika'nın en kalabalık onuncu, dünyanın ise en kalabalık 33. ülkesidir. Resmî dilleri Arapça ve Berberice olan ülkede, halkın büyük bölümü Arapçanın Cezayir lehçesini konuşmaktadır. Fransızca, resmî statüye sahip olmamakla birlikte medya, eğitim ve bazı idari alanlarda yaygın biçimde kullanılmaktadır. Nüfusun çoğunluğunu Araplar oluştururken, Berberiler de dikkate değer bir azınlık durumundadır. Sünni İslam, nüfusun yaklaşık %99'u tarafından benimsenen ve devletin resmî dini olarak uygulanan inançtır.

Cezayir, 58 il ve 1.541 belediyeden oluşan yarı başkanlık sistemiyle yönetilen bir cumhuriyettir. Kuzey Afrika'da bölgesel bir güç, küresel ölçekte ise orta düzey bir aktör olarak kabul edilmektedir. 2025 itibarıyla Afrika kıtasında en yüksek İnsani Gelişme Endeksi'ne sahip olan ülke, aynı zamanda kıtanın üçüncü büyük ekonomisine sahiptir. Bu konum, büyük ölçüde dünyada sırasıyla 16. ve 9. sırada yer alan petrol ve doğal gaz rezervlerinden kaynaklanmaktadır. Ulusal petrol şirketi Sonatrach, Afrika'nın en büyük şirketi olmasının yanı sıra Avrupa için başlıca doğal gaz tedarikçilerinden biridir. Cezayir ordusu, kıtanın en büyük ordularından biri olup Afrika'daki en yüksek, dünyada ise 22. sıradaki savunma bütçesine sahiptir. Ülke; Afrika Birliği, Arap Birliği, İslam İşbirliği Teşkilatı, OPEC, Birleşmiş Milletler ve kurucu üyelerinden olduğu Arap Mağrip Birliği'ne üyedir.