İspanya'nın Valladolid şehri yakınlarındaki küçük Simancas kasabasında, bir Ortaçağ kalesinin içinde, Avrupa'nın en eski devlet arşivlerinden biri bulunur: Simancas Genel Arşivi (Archivo General de Simancas). 1540'ta İmparator V. Karl (İspanya Kralı I. Carlos) tarafından kurulan arşiv, 16. ve 17. yüzyıllarda Akdeniz'in en büyük iki gücü olan İspanya ile Osmanlı İmparatorluğu arasındaki çatışmanın en zengin belge koleksiyonlarından birini saklar. Arşivde, İnebahtı Savaşı'na ait raporlar, İstanbul'daki İspanyol casuslarının mektupları, Osmanlı donanmasının hazırlıklarına dair bilgiler ve Osmanlı padişahlarının İspanyol krallarına yazdığı mektupların çevirileri yer alır. Bu yazıda, Simancas Arşivi'nin tarihini, Osmanlı ile ilgili koleksiyonlarını ve tarihçiler için önemini ele alıyoruz. Simancas Genel Arşivi'nin bulunduğu kalenin genel görünümüGörsel: Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0, yazar: Luis Fermín TURIEL PEREDO. Dosya sayfası
Arşivin kuruluşu
V. Karl, 1540'ta Kastilya Krallığı'nın devlet belgelerinin Simancas Kalesi'nde toplanmasını emretti. Oğlu II. Felipe, 1588'de arşiv için bir yönetmelik çıkardı ve kaleyi, Avrupa'nın ilk modern devlet arşivlerinden birine dönüştürdü. II. Felipe, mimar Juan de Herrera'ya kalenin arşiv olarak yeniden düzenlenmesini görev verdi. Arşiv, İspanya İmparatorluğu'nun bütün devlet kurumlarının belgelerini topladı: Devlet Konseyi (Consejo de Estado), Savaş Konseyi (Guerra y Marina), Hazine (Contaduría Mayor de Cuentas) ve diğerleri.
Bugün Simancas Arşivi, yaklaşık 80.000 dosya ve milyonlarca belge içerir. Belgelerin büyük kısmı, 1475–1800 arasına aittir. Arşivin "Estado" (Devlet) bölümü, İspanya'nın dış ilişkilerine ait yazışmaları içerir ve Osmanlı ile ilgili belgelerin çoğu burada bulunur.
Osmanlı ile ilgili belgeler
16. yüzyılda İspanya ve Osmanlı, Akdeniz'in hâkimiyeti için kıyasıya bir mücadele içindeydi. Bu mücadele, 1535Tunus seferinden 1538Preveze Savaşı'na, 1560Cerbe'den 1565Malta kuşatmasına ve 1571İnebahtı Savaşı'na kadar uzanır. Simancas Arşivi, bu mücadelenin İspanyol tarafındaki belgelerini saklar: savaş planları, donanma kayıtları, askerî yazışmalar ve diplomatik raporlar.
Arşivin en ilgi çekici koleksiyonlarından biri, İstanbul'daki İspanyol istihbarat ağının raporlarıdır. İspanya'nın İstanbul'da resmî bir elçiliği yoktu; bu nedenle II. Felipe, Napoli ve Sicilya'daki genel valileri aracılığıyla İstanbul'da bir casus ağı kurdu. Bu ağda Rum, Yahudi, İtalyan ve dönme ajanlar çalışıyordu. Casuslar, Osmanlı donanmasının hazırlıklarını, Divan'daki tartışmaları ve sarayın siyasetini düzenli olarak bildiriyordu.
Ek bilgi
Casus raporlarının diliİstanbul'dan gelen raporların bir kısmı İtalyanca, bir kısmı İspanyolca yazılmıştır. Bazı raporlar şifreli yazılmış ve Napoli'de çözülmüştür. Arşivde, şifre anahtarları da korunur. İspanyol tarihçi Emilio Sola Castaño, bu raporları "Los que van y vienen" ve diğer çalışmalarında ayrıntılı biçimde incelemiştir. Sola'nın yayımladığı belgeler, Osmanlı sarayının iç işleyişi hakkında Osmanlı kaynaklarında bulunmayan bilgiler içerir. Noel Malcolm'un 2015 tarihli "Agents of Empire" adlı kitabı da Simancas ve Venedik arşivlerindeki casus raporlarına dayanır.
İnebahtı Savaşı belgeleri
7 Ekim 1571'de İnebahtı'da (Lepanto), İspanya, Venedik ve Papalık'tan oluşan Kutsal İttifak donanması, Osmanlı donanmasını büyük bir yenilgiye uğrattı. Simancas Arşivi, bu savaşla ilgili yüzlerce belge içerir: İttifak donanmasının komutanı Avusturyalı Don Juan'ın raporları, savaşın ayrıntılı anlatımları, esir alınan Osmanlı askerlerinin listeleri ve ganimet kayıtları. Bu belgeler, savaşın İspanyol tarafından görünümünü en ayrıntılı biçimde gösterir.
Savaştan sonra Osmanlı'nın donanmasını bir kış içinde yeniden kurması da Simancas'taki casus raporlarına yansımıştır. Raporlar, İstanbul tersanesinde yapılan gemilerin sayısını ve hızını hayretle kaydeder. Sadrazam Sokollu MehmedPaşa'nınVenedik elçisine söylediği rivayet edilen "Biz sizden Kıbrıs'ı alarak bir kolunuzu kestik; siz ise donanmamızı yenerek sakalımızı tıraş ettiniz" sözü de bu dönemin Avrupa kaynaklarında yer alır. Simancas Arşivi'nin 18. yüzyıldaki genişletme planıGörsel: Wikimedia Commons, Public domain, yazar: Juan de Villanueva. Dosya sayfası
Padişah mektupları
Simancas Arşivi'nde, Osmanlı padişahlarının ve devlet adamlarının İspanyol krallarına yazdığı mektupların çevirileri de bulunur. Bu mektuplar, iki imparatorluk arasındaki ateşkes görüşmelerine, esir değişimlerine ve ticari konulara ilişkindir. 1578–1581 arasında İspanya ile Osmanlı arasında yapılan ateşkes görüşmeleri, Simancas belgelerinde ayrıntılı biçimde izlenebilir. Bu görüşmeleri İspanya adına yürüten Giovanni Margliani'nin raporları, Osmanlı diplomasisinin işleyişine dair değerli bilgiler sunar.
Dikkat: yanlış bilinen
İspanyol ve Türk anlatıları İspanyol tarih yazımında 16. yüzyıl Akdeniz mücadelesi, Hristiyan Avrupa'nın Osmanlı'ya karşı savunması olarak anlatıldı; İnebahtı, bu savunmanın zirvesi sayıldı. Fernand Braudel'in 1949 tarihli "Akdeniz ve Akdeniz Dünyası" adlı eseri, Simancas Arşivi'ni yoğun biçimde kullanarak bu anlatıyı dönüştürdü ve Akdeniz'i iki imparatorluğun ortak dünyası olarak sundu. Türk anlatısında ise İnebahtı, bir yenilgi olmakla birlikte Osmanlı'nın donanmayı hızla yeniden kurmasıyla telafi edilen bir olay olarak görülür; 1574'te Tunus'un geri alınması bu telafinin kanıtı sayılır. Simancas'taki belgeler, Osmanlı'nın İstanbul'daki mühimme defterleriyle karşılaştırıldığında, iki tarafın da kendi kayıplarını küçültüp karşı tarafınkini büyüttüğü görülür.
Simancas ve Osmanlı tarihçiliği
20. yüzyılın ortasından itibaren, Osmanlı tarihçileri de Simancas Arşivi'ni kullanmaya başladı. Andrew Hess'in 1978 tarihli "The Forgotten Frontier" adlı kitabı, Simancas ve İstanbul belgelerini birlikte kullanarak 16. yüzyıl İbero-Afrikan sınırını inceledi. Türk tarihçiler de son yıllarda Simancas'taki Osmanlı ile ilgili belgeleri inceleyen çalışmalar yayımladı. Arşivin belgelerinin önemli bir kısmı, İspanya Kültür Bakanlığı'nın PARES (Portal de Archivos Españoles) adlı çevrimiçi portalında sayısallaştırılmıştır. Simancas Arşivi'nin girişi, yaklaşık 1900Görsel: Wikimedia Commons, Public domain, yazar: Bilinmiyor. Dosya sayfası
Simancas Arşivi, 16. yüzyıl Akdeniz'inin iki büyük imparatorluğunun çatışmasını, İspanyol tarafının gözünden ve olağanüstü bir ayrıntıyla kaydeder. Casus raporları, savaş planları ve diplomatik yazışmalar, Osmanlı tarihinin Osmanlı kaynaklarında bulunmayan yüzlerini gösterir.
Bize göre Simancas Arşivi, Osmanlı tarihçilerinin mutlaka başvurması gereken bir kaynaktır. İstanbul'daki casusların raporları, Divan'ın kapalı kapıları ardındaki tartışmaları; İnebahtı belgeleri, savaşın karşı taraftan görünümünü; ateşkes yazışmaları ise iki imparatorluğun birbirini nasıl anladığını gösterir. Bu belgeleri Osmanlı arşivleriyle birlikte okumak, Akdeniz tarihini tek taraflı bir anlatı olmaktan çıkarır.
#1
