Kanuni'nin esir Fransa kralına mektubu (1526): 'Ben ki sultanlar sultanı' belgesinin hikâyesi

Şubat 1526'da Kanuni Sultan Süleyman, Madrid'de esir bulunan Fransa kralı I. François'ya bir mektup gönderdi. Mektup, "Ben ki sultanlar sultanı, hakanlar hakanı" diye başlayan görkemli bir hitapla açılıyor ve "Sen ki Françe vilayetinin kralı Françesko'sun" cümlesiyle Fransa kralına sesleniyordu. Bu belge, Osmanlı-Fransız ilişkilerinin başlangıcını gösteren en ünlü metin oldu ve bugün Türkiye'de ders kitaplarından konuşmalara kadar sık sık alıntılanıyor. Mektubun aslı, Paris'teki Fransız Millî Kütüphanesi'nde (Bibliothèque nationale de France) korunur. Bu yazıda belgenin hikâyesini, içeriğini ve bugünkü yerini anlatıyoruz.

Pavia yenilgisi ve bir kralın esareti

16. yüzyılın başında Avrupa'nın en büyük rekabeti, Fransa kralı I. François ile Habsburg imparatoru V. Karl arasındaydı. İki hükümdar, İtalya'daki topraklar ve Avrupa'daki üstünlük için yıllarca savaştı. 24 Şubat 1525'te İtalya'nın kuzeyindeki Pavia'da yapılan savaşta Fransız ordusu ağır bir yenilgiye uğradı ve François esir düştü. Kral, önce İtalya'da, ardından İspanya'da, Madrid'de esir tutuldu.

Kralın esaretinde Fransa'yı annesi Savoyalı Louise yönetiyordu. Louise, oğlunu kurtarmak ve V. Karl'ın gücünü dengelemek için Avrupa'nın dışında bir müttefik aradı. Bu müttefik, Osmanlı Devleti'ydi. Louise, İstanbul'a bir elçi gönderdi. Bu ilk elçinin Bosna'da öldürüldüğü aktarılır. Ardından, Hırvat asıllı bir soylu olan Jean Frangipani (Ivan Frankopan), François'nın Madrid'deki esaretinden gizlice gönderdiği bir mektup ve annesinin mesajıyla İstanbul'a ulaştı.

Mektubun içeriği

Kanuni'nin cevabı, Rebiülahir 932, yani Şubat 1526 tarihlidir. Mektup, Osmanlı divan geleneğine uygun olarak, padişahın unvanlarının uzun bir sıralamasıyla başlar. Bu sıralama, Kanuni'nin hükümdarlığının genişliğini ve gücünü vurgular. Mektubun açılışının günümüz Türkçesiyle anlamı şöyledir: "Ben ki sultanlar sultanı, hakanlar hakanı, hükümdarlara taç dağıtan, yeryüzünde Allah'ın gölgesi, Akdeniz'in ve Karadeniz'in, Rumeli'nin ve Anadolu'nun, Karaman'ın, Rum'un, Dulkadir'in, Diyarbakır'ın, Kürdistan'ın, Azerbaycan'ın, Acem'in, Şam'ın, Halep'in, Mısır'ın, Mekke'nin, Medine'nin, Kudüs'ün, bütün Arap diyarının, Yemen'in ve daha nice memleketin padişahı ve hünkârı, Sultan Bayezid Han oğlu Sultan Selim Han oğlu Sultan Süleyman Han'ım. Sen ki Françe vilayetinin kralı Françesko'sun."

Mektubun gövdesinde Kanuni, François'nın adamı Frangipani aracılığıyla gönderdiği mektubu aldığını, düşmanın memleketine galip geldiğini ve kendisinin esir düştüğünü öğrendiğini bildirir. Kanuni, François'yı teselli eder: hükümdarların yenilmesinin ve esir düşmesinin şaşılacak bir şey olmadığını, gönlünü hoş tutmasını ve üzülmemesini ister. Ardından, Osmanlı'nın atalarından beri düşmanları yenmek ve memleketler fethetmek için seferlere çıktığını, kendisinin de bu yolda ilerlediğini belirtir. Mektup, Kanuni'nin atının gece gündüz eğerli ve kılıcının kuşanılmış olduğunu ifade eden ünlü bir cümleyle, yani her an sefere hazır olduğunu söyleyerek devam eder. Mektubun ayrıntıları, Frangipani'nin sözlü olarak aktaracağı belirtilerek kapanır.

Mektubun gerçek anlamı: söz mü, eylem mi?

Mektup, Türkiye'de çoğu zaman Kanuni'nin François'yı kurtarmak için harekete geçtiğini gösteren bir belge olarak anlatılır. Ancak belgeye yakından bakıldığında, Kanuni'nin François'ya somut bir askerî yardım sözü vermediği görülür. Mektup, bir teselli ve dostluk mektubudur; Kanuni'nin kendi seferlerine devam edeceğini bildirir. Gerçekten de Kanuni, aynı yıl, 1526 yazında, Macaristan seferine çıktı ve 29 Ağustos'ta Mohaç'ta Macar ordusunu yendi. Bu sefer, V. Karl'ın kardeşi Ferdinand'ın Macaristan üzerindeki iddialarını doğrudan etkiledi ve Habsburg gücünü doğu cephesinde meşgul etti.

François ise mektup gelmeden önce, Ocak 1526'da V. Karl ile Madrid Antlaşması'nı imzalamış ve serbest kalmayı kabul etmişti. Mart 1526'da serbest bırakıldı. Yani Kanuni'nin mektubu, François'nın serbest kalmasında doğrudan bir rol oynamadı. Ancak mektup, Osmanlı ile Fransa arasında uzun sürecek bir dostluğun ve ittifakın başlangıcı oldu.

Mektubun ardından: kapitülasyonlar ve ittifak

1526 mektubunun ardından Osmanlı ile Fransa arasındaki ilişkiler gelişti. 1530'larda iki ülke arasında elçiler gidip geldi. 1535–1536'da Fransız elçisi Jean de La Forêt ile Osmanlı arasında bir ticaret antlaşması taslağı hazırlandı; bu taslak, sonraki yüzyıllarda Fransa'ya tanınan ticari ayrıcalıkların, yani kapitülasyonların başlangıcı olarak anılır. Ancak bu taslağın Osmanlı tarafından onaylanıp onaylanmadığı tarihçiler arasında tartışmalıdır. Fransa'ya tanınan kapitülasyonların yazılı ve onaylı metni, 1569'da II. Selim döneminde verildi.

1543'te ise iki ülke ortak bir askerî sefer düzenledi: Barbaros Hayreddin Paşa'nın donanması, Fransız donanmasıyla birlikte Nis'i kuşattı ve ardından kışı Toulon'da geçirdi. Böylece 1526'daki teselli mektubu, on yedi yıl sonra somut bir askerî işbirliğine dönüştü.

Bir mektubun ötesindeki ilişki

Kanuni'nin 1526 mektubu, Osmanlı'nın Avrupa'daki gücünü ve özgüvenini gösteren en etkileyici belgelerden biridir. Ancak bu belgeyi bugün okurken, onun bir kurtarma vaadi değil, bir teselli ve dostluk mektubu olduğunu hatırlamak gerekir. Kanuni, François'yı kurtarmak için doğrudan harekete geçmedi; ama kendi seferleriyle Habsburg gücünü meşgul etti ve Fransa ile uzun sürecek bir ilişkinin kapısını açtı.

Bizce bu mektubun asıl değeri, Osmanlı ile Avrupa arasındaki ilişkinin yalnızca çatışmadan ibaret olmadığını göstermesidir. Bir Osmanlı padişahı, esir düşmüş bir Avrupa kralına teselli mektubu yazdı ve iki ülke, ortak çıkarlar etrafında yüzyıllar sürecek bir ilişki kurdu. Paris'teki belge, bu ilişkinin ilk satırıdır.