Mohaç Muharebesi (29 Ağustos 1526): Macar Krallığı'nın çöküşü

Kısaca

Mohaç Muharebesi, 29 Ağustos 1526'da Macaristan'daki Mohaç kasabası yakınında, Kral II. Lajos komutasındaki Macar ordusu ile Kanuni Sultan Süleyman ve sadrazamı Pargalı İbrahim Paşa'nın komutasındaki Osmanlı ordusu arasında yapıldı. İngilizce ve Osmanlılar üstün planlama, ateş gücü ve başarılı bir kuşatma manevrasıyla kesin bir zafer kazandı. Kral II. Lajos ve Macar aristokrasisinin önemli bir bölümü öldü; Macar kraliyet ordusu yok oldu ve Macaristan ile Bohemya'da Jagiellon hanedanının yönetimi sona erdi. Macar tarih hafızasında Mohaç ulusal bir felaket olarak anılır; Batı literatürü bunun "Mohaç'ta daha fazlası kaybedildi" sözüyle simgelendiğini yazar.

Zayıflayan bir krallık

Araştırmamız, Macar Krallığı'nın Mohaç'tan önceki otuz yılını ayrıntılı ortaya koyuyor. Güçlü Kral Matyas Korvin'in 1490'daki ölümünden sonra büyük soylular, iradesi zayıf olarak bilinen Bohemya kralını II. Ulászló adıyla Macar tahtına getirdi. Kral, önüne konan her dilekçeyi sorgulamadan kabul ettiği için "Dobže" ("olur, tamam") lakabıyla anıldı. Kraliyet toprakları ve gelirleri soylulara dağıtıldı; soylular kendi vergi yüklerini yüzde 70–80 oranında azalttı. Matyas'ın ünlü paralı ordusu "Kara Ordu" dağıtıldı, sınır kaleleri bakımsız kaldı. 1514'te György Dózsa önderliğindeki büyük köylü ayaklanması Zápolya Yanoş'un başında bulunduğu soylularca acımasızca bastırıldı. Araştırmamız, bunun ülkenin siyasi birliğini zedelediğini ve 1526 Osmanlı seferini kolaylaştırdığını gösteriyor.

Seferin nedenleri

1521'de Belgrad'ın alınması Macar Krallığı için büyük bir darbe oldu, ancak krallığın gücünü kırmadı. Sınır beylerinden Yahyapaşaoğlu Bâli Bey, Drava ile Sava arasındaki Macar topraklarının alınmasını önerdi. Avrupa'daki rekabet de etkili oldu: Fransa Kralı I. François, 1525'te Pavia'da İmparator V. Karl'a yenilip esir düşünce annesi Louise de Savoie İstanbul'a elçi gönderip yardım istedi. Türk literatürü, Süleyman'ın V. Karl'ın gücünü kırmak için bu isteği olumlu karşıladığını ve Habsburglarla yakınlaşan Macaristan'a savaş açmaya karar verdiğini yazar. Batı literatürü de II. Lajos'un Habsburg ailesinden Maria ile evlendiğini, Jagiellon ve Habsburg hanedanlarının evlilik bağlarıyla birbirine bağlandığını belirtir.

Yürüyüş

Süleyman 10 Mart 1526'da Rumeli komutanlarına, Anadolu Beylerbeyi Behram Paşa'ya, Bosna beylerbeyine ve Kırım hanına sefer hazırlığı emri verdi; 23 Nisan 1526'da 60.000 kişilik ordu ve 300 topla İstanbul'dan çıktı. Ordu Macar topraklarında Petervaradin, Ujlak ve Ösek kalelerini aldı; Ösek'te seferin hedefinin Budin olduğu orduya bildirildi. Drava aşıldı ve ordu Mohaç ovasına yaklaştı.

Savaş meclisi ve plan

Osmanlı ordusu 28 Ağustos 1526'da Mohaç ovasına geldi ve bir savaş meclisi toplandı. Bu mecliste Malkoçoğlu Bâli Bey, birbirine zincirlerle bağlı zırhlı Macar süvarilerinin kitle hâlinde karşılanmasının tehlikeli olacağını, düşmanın yanlarına ve gerisine saldırmanın daha yararlı olacağını söyledi; teklif kabul edildi. Ova bir yanda bataklık, öbür yanda tepelikti. Osmanlı ordusu üç saf hâlinde dizildi: önde İbrahim Paşa komutasında Rumeli askerleri, ikinci safta Behram Paşa komutasında Anadolu askerleri, üçüncü safta yeniçerilerle birlikte padişah. Plana göre Macar saldırısı merkeze yöneldiğinde Osmanlı kuvvetleri yanlara açılacak ve Macar süvarisini topların karşısında bırakacaktı.

Batı literatürü de İbrahim Paşa'nın öncü kuvvetleri yönettiğini, nehirlerin köprülenmesini sağladığını ve muharebe sırasında merkezi komuta ettiğini yazar; çağdaşlar, Macarları kuşatmaya çeken taktik bir geri çekilmeyi onun planladığını kabul ediyordu. Macar tarafında ise komuta bölünmüştü ve soylular erken bir saldırı için baskı yapıyordu.

Muharebe

Muharebe 29 Ağustos öğleden sonra, Mohaç köyü yakınlarındaki geniş ve su basmış bir ovada yapıldı. Macar ordusu iki hat hâlinde dizildi: ilk hatta merkezde paralı piyade ve toplar, kanatlarda ağır süvari; ikinci hatta piyade ve yedek süvari. Muharebe Macar sağ kanadının ani saldırısıyla başladı. Karşılarındaki Rumeli askerleri bir süre çarpıştıktan sonra geri dönünce, onları izleyen Macar zırhlı süvarileri Osmanlı topçusunun etkili menziline girdi. İkinci Macar safı Osmanlı ordugâhına girip yağmaya başladı. Kısa süre sonra Osmanlı merkezi ve yeniçeriler yoğun bir ateş açtı ve Macarlar ağır kayıplarla ezildi. Araştırmamız, Süleyman'ın ruznamesi ile Kemalpaşazâde ve Peçevî gibi Osmanlı kaynaklarının yeniçeri ateşinin belirleyiciliğini doğruladığını gösteriyor. Muharebe yaklaşık iki saat sürdü.

Kralın ölümü ve kayıplar

II. Lajos meydandan kaçarken Csele deresi yakınındaki bataklıkta zırhının ağırlığıyla boğuldu; cesedi haftalar sonra çamura gömülü olarak bulundu. Aynı anlatım, Süleyman'ın genç kralın ölümüne üzüldüğünün aktarıldığını belirtir. Ölenler arasında binlerce Macar askeri ile yedi piskopos ve yirmi sekiz baron dâhil 1.000'den fazla soylu vardı. Muharebede 4.000'i süvari, 10.000'i piyade olmak üzere 14.000'den fazla Macar askeri öldü ve ardından 2.000 esir idam edildi. Aynı anlatım, bu esirlerin cesetlerinin 2020'den sonra arkeologlarca bulunduğunu da not eder.

Budin ve sonrası

Muharebe akşamı padişah ve komutanları zaferin büyüklüğünü kavrayamadı; karşılarında Macar ordusunun yalnızca bir bölümü olduğunu düşünüp ertesi gün savaşın süreceği beklentisiyle orduyu bütün gece silah başında tuttular. Ordu birkaç gün daha ovada kaldı. Ordu savaş alanında altı gün dinlendikten sonra Budin'e yürüdü; kraliçe Maria ve soylular kaçtığı için kent savunmasız kaldı. Araştırmamız, Budin'in savaşmadan teslim olduğunu, ancak askerlerin padişahın emirlerine rağmen Budin ve Peşte'yi yağmalayıp yaktığını gösteriyor. Osmanlılar Budin'i elde tutmadan geri çekildi.

Uzun vadeli sonuçlar

Mohaç'tan sonra Macar tahtı için iki aday çıktı: Avusturya Arşidükü I. Ferdinand ve Erdel voyvodası Zápolya Yanoş. Süleyman Zápolya'yı destekledi; bu rekabet 1529'da Viyana Kuşatması'na yol açtı. Macaristan 1541'de Osmanlı İmparatorluğu, Habsburg Monarşisi ve Doğu Macar Krallığı arasında bölündü. Muharebe uzun sürecek Osmanlı-Habsburg savaşlarını başlattı ve Macaristan'ın bağımsız bir güç olarak gerilemesinin başlangıcı oldu. Savaş alanında bugün bir anma parkı bulunur; kapaktaki ikinci fotoğraf bu alandan 2004'te çekilmiştir.

Mohaç bugün nasıl okunmalı?

Mohaç, tek bir öğleden sonra bir krallığın kaderini değiştiren nadir muharebelerdendir. Macar ordusunun hızlı ve dağınık hücumu, Osmanlı'nın top ve tüfek gücü ile disiplinli düzeni karşısında sonuç vermedi; genç kral II. Layoş'un ölümü ise taht boşluğunu doğurdu. Bize göre Mohaç'ın asıl etkisi savaş alanında değil, sonrasında Habsburglar ile Osmanlı arasında bir buçuk asır sürecek Macaristan rekabetinin başlamasındadır.