Kral VIII. Edward'ın İstanbul ziyareti (4 Eylül 1936): Nahlin yatıyla gelen kral, Atatürk ile görüşme ve 1930'larda Türk

1936 yazının sonunda İstanbul, alışılmadık bir konuk ağırladı: Birleşik Krallık Kralı VIII. Edward. Birinci Dünya Savaşı'nda karşı saflarda savaşmış iki ülkenin ilişkileri o yıllarda hızla ısınıyordu ve bir İngiliz hükümdarının Türkiye'ye gelip Cumhurbaşkanı Atatürk'le görüşmesi bu yakınlaşmanın en görünür işaretlerinden biri oldu. Ziyaretin bir de başka yüzü vardı: Kral bu geziyi, birkaç ay sonra tahtını kaybetmesine yol açacak ilişkisinin tam ortasında yapıyordu.

Kısa bir saltanat

Türkçe Vikipedi'ye göre VIII. Edward, 20 Ocak 1936'dan 11 Aralık 1936'da tahttan çekilmesine kadar Birleşik Krallık'ın, İngiliz İmparatorluğu dominyonlarının kralı ve Britanya Hindistanı'nın imparatoruydu. Babası V. George 20 Ocak 1936'da ölünce kral ilan edildi. İngilizce Wikipedia, saltanatının 326 gün sürdüğünü ve onun tahttan çekilen en son İngiliz hükümdarı olduğunu belirtir.

Türkçe Vikipedi, Edward'ın tahta çıktıktan sonraki ilk girişiminin saray harcamalarını kısmak olduğunu yazar ve şunu ekler: "1936'da ilk yurt dışı ziyaretini Türkiye'ye yaparak, Cumhurbaşkanı Mustafa Kemal Atatürk ile görüştü." Aynı maddede ziyaretin tarihi 4 Eylül 1936 olarak verilir.

Nahlin: kraliyet yatı yerine kiralık yat

Kral İstanbul'a resmî kraliyet yatıyla değil, kiraladığı özel bir yatla geldi. İngilizce Wikipedia'nın Nahlin maddesine göre bu lüks yat 1930'da İskoçya'da inşa edilmişti. 1935'te V. George'un gümüş jübilesi için yapılan deniz geçit töreninde yatın sahibi Lady Yule, o zaman Galler Prensi olan Edward'ı gemiye davet etmiş, Edward da yata büyük hayranlık duymuştu.

Aynı kaynağa göre Edward, Ağustos 1936'da Nahlin'i Adriyatik kıyısındaki Šibenik'ten başlayıp Korint Kanalı ve Ege Denizi üzerinden İstanbul'a uzanan bir gezi için kiraladı. Resmî kraliyet yatı Victoria and Albert yerine Nahlin'i seçmesinin nedeni, "kraliyete gösterilen resmiyetten kaçınmayı mümkün kılmak"tı; çünkü yanında Wallis Simpson da bulunuyordu. Yatı Kraliyet Donanması'na ait Glowworm ve Grafton muhripleri koruyordu.

Neden Türkiye? 1930'ların Türk-İngiliz iklimi

Ziyaretin önemi, iki ülke arasındaki ilişkinin seyrinde yatar. İngilizce Wikipedia'nın Türkiye-Birleşik Krallık ilişkileri maddesine göre 1930'larda Türk-İngiliz ilişkileri dostane bir hâl aldı ve bu dostluk o günden beri sürdü. Musul vilayetinin statüsü ile Çanakkale ve İstanbul boğazlarının askerîleştirilmesi ve geçişi gibi olası gerilim konuları çözülmüştü.

Aynı kaynak, Türkiye'nin İtalya'nın Habeşistan'a saldırısına Milletler Cemiyeti'nde karşı çıktığını ve Avrupa'nın totaliter devletlerinin revizyonist diplomasiden savaşçı eyleme geçme sürecinde olduğunu hatırlatır. Alman ve İtalyan silahlanma hırsları kaygıları artırıyordu. 1936'da Türkiye, Birleşik Krallık'ın onayıyla, savaş sonrası düzenin bir revizyonunu Montrö Sözleşmesi'yle gerçekleştirebildi. Kralın ziyareti, Montrö'den yalnızca birkaç hafta sonraya denk geldi.

Ziyaretten sonra: ilişkiler derinleşiyor

İngilizce Wikipedia'ya göre İspanya İç Savaşı sırasında Akdeniz'de ve Karadeniz'e giden geçitte gemiler kimliği belirsiz (olasılıkla İtalyan) denizaltıların saldırısına uğrayınca Fransa, Birleşik Krallık ve Türkiye koordineli devriyeler başlattı. 1938'de Türkiye ile Birleşik Krallık bir kredi ve silahlanma antlaşması imzaladı. Mayıs 1939'da Birleşik Krallık Türkiye'ye destek bildirisi yayımladı; 19 Ekim 1939'da Türkiye, Birleşik Krallık ve Fransa karşılıklı destek sözü veren Ankara Üçlü Antlaşması'nı imzaladı.

Bu zincirin içinde 1936 ziyareti, bir hükümdarın sembolik jestinden fazlasını ifade eder: Birinci Dünya Savaşı'nda Çanakkale'de, Filistin'de, Irak'ta savaşmış iki ülke, on sekiz yıl sonra ortak güvenlik kaygılarıyla birbirine yaklaşıyordu.

Gezi bir skandala dönüşüyor

Nahlin gezisi kralın hayatında da bir dönüm noktası oldu. İngilizce Wikipedia'nın Nahlin maddesine göre kral ile Wallis Simpson'ın 1936'da Akdeniz'in bazı kısımlarını bu yatla gezmesi, tahttan çekilme krizine yol açan skandala neden oldu. Edward VIII maddesine göre Ekim ayına gelindiğinde kralın Simpson'la evlenmeyi planladığı netleşiyordu. Türkçe Vikipedi'ye göre Bayan Simpson 27 Ekim 1936'da kocasından boşandı.

İngiltere Kilisesi ve önde gelen siyasetçiler bu evliliğe karşıydı. Türkçe Vikipedi'ye göre Başbakan Stanley Baldwin'in hükûmetinin bu evliliği kabul edemeyeceğini bildirmesi üzerine kral, tahttan çekildiğini açıklayan belgeyi 10 Aralık'ta sundu ve 11 Aralık akşamı yaptığı radyo konuşmasında tahttan çekildiğini açıkladı. İngilizce Wikipedia, kralın bu konuşmada "sevdiğim kadının yardımı ve desteği olmadan sorumluluğun ağır yükünü taşımayı ve kral olarak görevlerimi istediğim gibi yerine getirmeyi imkânsız buldum" dediğini aktarır. Yerine kardeşi VI. George geçti ve Edward'a Windsor Dükü unvanı verildi.

Sonuç

VIII. Edward'ın Türkiye ziyareti, kaynakların verdiği bilgilerle birlikte okunduğunda iki ayrı tarihin kesiştiği bir an olarak görünür. Bir yanda Montrö sonrası Ankara'nın Batılı güçlerle yeni bir güven ilişkisi kurduğu diplomatik bir tablo, öte yanda bir kralın tahtını kaybetmesiyle sonuçlanacak özel bir gezi. İstanbul'daki görüşme kısa sürdü ama Türk-İngiliz ilişkilerinin 1939 ittifakına uzanan yolunda hatırlanan duraklardan biri oldu.