Kâzım Karabekir ve Atatürk: "Ben ve kolordum emrinizdedir" sözünden İstiklal Mahkemesi'ne, 1946'da Meclis Başkanlığı'na

Atatürk'ün hayatında Kâzım Karabekir kadar iki yönlü bir yer tutan az kişi vardır. 1919 yazında Mustafa Kemal'i tutuklama emrine rağmen onun yanında durdu; 1926'da ise Atatürk'e yönelik suikast girişimi davasında idam istemiyle yargılandı. Bu notta, Türkçe ve İngilizce Wikipedia'daki Karabekir maddelerine dayanarak ikisinin yollarının nasıl kesiştiğini ve ayrıldığını anlatıyoruz. Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası ve Kars Antlaşması sitede ayrı konularda yer aldığı için burada kısaca geçiyoruz.

Arka plan: aynı kuşaktan iki subay

Türkçe maddeye göre Musa Kâzım Karabekir 23 Temmuz 1882'de İstanbul'da, Jandarma Alaybeyi Mehmet Paşa'nın oğlu olarak doğdu. Babasının Mekke'ye tayini üzerine eğitimine orada devam etti; babasının ölümünden sonra İstanbul'a döndü. 1894'te Fatih Askerî Rüştiyesi'ne, 1897'de Kuleli Askerî İdadisi'ne girdi; 1902'de Harbiye'yi, 1905'te Mekteb-i Erkân-ı Harbiye'yi bitirdi. Mustafa Kemal ile aynı yıllarda harp okulundaydı. 1907'de Enver Paşa ile birlikte İttihat ve Terakki'nin Manastır şubesini kurdu; 1909'da Hareket Ordusu'na katıldı.

Büyük Savaş yılları

Türkçe maddeye göre Karabekir savaş patladığında Paris'teydi; 14 Temmuz 1914'te İstanbul'a döndü ve Genelkurmay İstihbarat Şubesi müdürü oldu. Çanakkale'de 14. Tümen komutanı olarak Seddülbahir ve Kerevizdere'de savaştı; madde onun "Alçıtepe Kahramanı" diye anıldığını yazar. Sonra Irak cephesine geçti, Kût'ül-Amâre kuşatmasında 18. Kolordu'yu yönetti ve 14 Aralık 1916'da mirliva olarak paşalığa yükseldi. 1917'de Kafkas cephesinde 2. Kolordu komutanıydı.

Akış: 1919, Erzurum ve "emrinizdeyim"

Türkçe maddeye göre Karabekir, Kurtuluş Savaşı'nı başlatan komutanlar arasında Anadolu'ya ilk geçenlerdendi: 19 Nisan 1919'da Trabzon'a geldi ve 15. Kolordu'nun başına geçti. Mustafa Kemal 9. Ordu Müfettişliği'nden istifa ettikten sonra İstanbul'dan Karabekir'e onu tutuklama emri gönderildi. Madde, Karabekir'in bu emre rağmen "Ben ve kolordum emrinizdedir Paşam!" diyerek Mustafa Kemal'in emrine girdiğini anlatır. Erzurum Kongresi'nin toplanabilmesi için büyük gayret gösterdi ve kongrenin askerî güvenliğini sağladı.

Doğu Cephesi

Türkçe maddeye göre Mustafa Kemal 6 Şubat 1920'de Karabekir'e doğudaki harekâta ilişkin düşüncelerini bildirdi. Karabekir'in kuvvetleri Eylül 1920'de taarruza geçti; Sarıkamış, Kars, Ardahan ve Gümrü alındı. İngilizce madde 28 Eylül'de dört tümenin sınırı geçtiğini ve Sarıkamış'ın ertesi gün düştüğünü yazar. 3 Aralık 1920'de Gümrü Antlaşması imzalandı; İngilizce madde, antlaşmayı imzalayan Ermeni heyetinin temsil ettiği hükûmetin bir gün önce düştüğünü ve bu yüzden antlaşmanın hukuken geçersiz sayıldığını not eder. TBMM 31 Ekim 1920'de Karabekir'i ferikliğe yükseltti; Doğu Cephesi'ndeki başarıları için kırmızı-yeşil şeritli İstiklal Madalyası verildi.
Mustafa Kemal'in takdiri Nutuk'ta da yer alır. Türkçe madde şu sözleri aktarır: "Kâzım Karabekir Paşa ve adamları Kurtuluş Savaşı'nda canları pahasına savaşarak galip geldiler. Bu galibiyet sadece onların değil bütün Türk milletinin galibiyetidir." İngilizce madde ise 1924'te Hakkari'de Süryani kuvvetlerine karşı yürütülen harekâtta çok sayıda Süryani'nin öldürüldüğünü ve yerinden edildiğini de yazar; bu, Karabekir'in askerî hayatının daha az anılan bir bölümüdür.

Ayrılık: 1924-1927

Türkçe maddeye göre Karabekir 15 Ekim 1922'de Ankara'ya geldi; 17 Şubat 1923'te İzmir İktisat Kongresi'ne başkanlık etti. 1923'te İstanbul milletvekili seçildi ve 1. Ordu Müfettişliği'ne atandı. 9 Kasım 1924'te Halk Fırkası'ndan istifa etti ve 17 Kasım 1924'te Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası'nın kurucuları arasında yer aldı, kısa sürede genel başkanı oldu. Şeyh Said İsyanı'ndan sonra fırka 5 Haziran 1925'te Bakanlar Kurulu kararıyla kapatıldı.

Haziran 1926'da Gazi Mustafa Kemal'e yönelik İzmir suikast girişimi ortaya çıkınca Karabekir tutuklandı ve İstiklal Mahkemesi'nde idam istemiyle yargılandı, ama beraat etti. 1927'de TBMM'nin ikinci dönemi bitince milletvekilliği sona erdi; 5 Aralık 1927'de müşirliğe yükselmek üzereyken re'sen emekliye ayrıldı. Türkçe madde, sıkıyönetim altında tutulması istenen 84 kişilik muhalifler listesinin başında yer aldığını, on yıl sürekli takip altında kaldığını ve hatıralarını yazdığı "İstiklal Harbimiz"in Takrir-i Sükun Kanunu uyarınca toplatıldığını yazar.

Kişiler

• Kâzım Karabekir (1882-1948): Asker ve siyasetçi; "Alçıtepe Kahramanı" ve "Yetimlerin Babası" diye anılır. Bulgarca, Fransızca, Almanca ve Rusça bilirdi.
• Mustafa Kemal: 1919'da Karabekir'in desteğini aldı; 1920'de ona doğu harekâtının çerçevesini yazdı; 1927 Nutuk'unda hem övgüsüne hem de eleştirisine yer verdi.
• İsmet İnönü: İngilizce maddeye göre Karabekir'in yakın arkadaşıydı ve Atatürk'ün ölümünden sonra onu yeniden siyasete kazandırdı.
• İclal Hanım: Türkçe maddeye göre Karabekir 1924'te, 42 yaşında Aydınlı Cemal Bey'in kızı İclal Hanım'la evlendi; ikizleri Hayat ve Emel 1927'de, Timsal 1941'de doğdu.

Rakamlar

• Anadolu'ya geçiş: 19 Nisan 1919, Trabzon.
• Gümrü Antlaşması: 3 Aralık 1920.
• TCF'nin ömrü: 17 Kasım 1924 - 5 Haziran 1925.
• Muhalifler listesi: 84 kişi.
• Takip ve gözaltı süresi: 10 yıl.
• Ölüm yaşı: 66 (26 Ocak 1948).

Sonuç: dönüş ve ölüm

Türkçe maddeye göre Karabekir Atatürk'ün ölümünden sonra 26 Ocak 1939'da İstanbul milletvekili seçildi, 1943'te yeniden seçildi ve 5 Ağustos 1946'da TBMM Başkanı oldu. Bu görevdeyken 26 Ocak 1948'de, 66 yaşında, Ankara'da geçirdiği bir kalp kriziyle öldü. Cebeci Askerî Şehitliği'ne törenle defnedildi; naaşı sonradan Devlet Mezarlığı'na nakledildi. Madde, Genelkurmay'ın Karabekir'i ölüm yıl dönümünde ilk kez 2010 başında andığını da not eder.

Bugünkü anlamı

Karabekir'in hikâyesi, Kurtuluş Savaşı'nın kadrosunun Cumhuriyet'in ilk yıllarında nasıl bölündüğünü kişisel bir çerçevede gösterir. 1919'da Mustafa Kemal'in Anadolu'daki en güçlü askerî dayanağı olan komutan, 1925'te ilk muhalefet partisinin başında, 1926'da sanık sandalyesinde, 1927'den sonra ise gözetim altındaydı. 1946'da aynı Meclis'in başkanlığına seçilmesi, bu ayrılığın Atatürk'ten sonra kapanan bir parantez olduğunu düşündürür. Görseller Karabekir'in bir portresini ve TBMM Başkanlığı dönemine ait bir fotoğrafını gösterir.