Rodos Kuşatması (1522): Saint Jean Şövalyeleri adayı bırakıyor

Kısaca

1522 Rodos Kuşatması, Kanuni Sultan Süleyman komutasındaki Osmanlı ordusunun, Rodos adasını elinde tutan Saint Jean (Hospitalier) Şövalyeleri'ne karşı yürüttüğü harekâttır. Kuşatma 26 Haziran 1522'de Osmanlı donanmasının adaya ulaşmasıyla başladı ve yaklaşık altı ay sürdü. Şövalyeler Aralık 1522'de teslim olup adayı boşaltmayı kabul etti. Araştırmamız, bu kuşatmanın şövalyeleri adadan çıkarmak için yapılan ikinci ve sonunda başarılı Osmanlı girişimi olduğunu, 1480'deki ilk kuşatmanın başarısız kaldığını gösteriyor.

Şövalyeler ve Rodos

Saint Jean Şövalyeleri, Filistin'deki son Haçlı kalesi Akka'nın 1291'de kaybedilmesinden sonra, 14. Yüzyılın başında Rodos'u ele geçirmişti. Adadan Ege ticaretine katılıyor, zaman zaman Doğu Akdeniz'deki Türk gemilerini de vuruyorlardı. Araştırmamız, şövalyelerin korsanlıkla Osmanlı ticaretine zarar verdiğini gösteriyor. Rodos'u daha önce II. Mehmed'in orduları 1480'de kuşatmış, ancak alamamıştı. Mısır'ın 1517'de Osmanlı egemenliğine girmesinden sonra İstanbul ile İskenderiye arasındaki deniz yolu ve hac yolu, Rodos'un hemen yanından geçiyordu. Araştırmamız, Süleyman'ın Rodos'u almadan Suriye ve Mısır'ı yönetmenin imkânsız olduğunu düşündüğünü gösteriyor.

Güçlendirilmiş surlar

1480 kuşatmasından ve 1481 depreminden sonra kale, top ateşine karşı yeni İtalyan tahkimat anlayışına göre büyük ölçüde güçlendirildi. Ana sur kalınlaştırıldı, hendeğin genişliği iki katına çıkarıldı, kulelerin etrafına tabyalar yapıldı, kapıların sayısı azaltıldı. Kent iki, bazı yerlerde üç sıra taş surla ve büyük tabyalarla korunuyordu. Savunma, tarikatın farklı "dil" bölümlerine (İngiliz, İspanyol, Provence, İtalyan, Alman, Fransız gibi) bölgeler hâlinde dağıtılmıştı. Liman girişi ağır bir demir zincirle kapatılmıştı. 1521'de büyük üstat seçilen Philippe Villiers de L'Isle-Adam, yeni bir Osmanlı saldırısı beklediği için tahkimatı sürdürdü ve Avrupa'daki tarikat şövalyelerini yardıma çağırdı. Avrupa bu çağrıya kulak asmadı; yalnızca İrlanda bölümünün başı Sir John Rawson tek başına geldi.

Çıkarma

Araştırmamız, padişahı Rodos'a saldırmaya ikna edenin Sadrazam Pîrî Mehmed Paşa olduğunu gösteriyor. Vezir Mustafa Paşa komutasındaki Osmanlı donanması 5 Haziran 1522'de İstanbul'dan çıktı; Çanakkale'den sonra Kurdoğlu Muslihiddin Reis de donanmaya katıldı. Donanma 24 Haziran'da Villanova şatosu açıklarına demirleyip 10.000 asker çıkardı; 26 Haziran'da kuşatma toplarının da karaya indirildiği asıl çıkarma yapıldı. Süleyman komutasındaki kara ordusu 18 Haziran'da Üsküdar'dan hareket etti, Kütahya'da Anadolu Beylerbeyi Güzelce Kasım Paşa'nın askerlerini aldı, 26 Temmuz'da Marmaris'e ulaştı. Padişah 28 Temmuz'da adaya geçti. Araştırmamız, istila kuvvetinin 400 gemiden oluştuğunu ve padişahın 100.000 kişilik orduyla geldiğini gösteriyor.

Kuşatmanın seyri

Merkezde yeniçeriler ve sipahiler, sağ kanatta Pîrî Mehmed Paşa ile Kasım Paşa'nın Anadolu askerleri, sol kanatta Ahmed Paşa ile Rumeli Beylerbeyi Ayas Mehmed Paşa'nın Rumeli askerleri yer aldı; 58 kuşatma topu ve 12 havan topu bölümler arasında paylaştırıldı. 29 Temmuz sabahı başlayan bombardıman, surların dışı yumuşak taşla kaplandığı için güllelerin saplanıp kalması nedeniyle beklenen etkiyi yaratmadı; bunun üzerine donanmadan da sur içine aşırtma atışlar yapıldı.

Osmanlılar limanı abluka altına aldı, kenti karadan topa tuttu ve neredeyse her gün piyade saldırıları düzenledi; surların altına tüneller ve lağımlar kazdılar. Beş hafta sonra, 4 Eylül'de İngiliz tabyası altında patlatılan iki büyük barut lağımı surun 11 metrelik bölümünü hendeğe yıktı. Gedik bir süre ele geçirildi, ancak İngiliz şövalyeleri ve büyük üstadın karşı saldırısıyla geri alındı. 24 Eylül'de Mustafa Paşa İspanyol, İngiliz, Provence ve İtalyan tabyalarına büyük bir saldırı düzenledi; İspanyol tabyası iki kez el değiştirdi, ama saldırı sonunda durduruldu. Araştırmamız, Süleyman'ın eniştesi Mustafa Paşa'yı başarısızlığı nedeniyle ölüme mahkûm ettiğini, ancak diğer devlet adamlarının ricasıyla bağışladığını gösteriyor. Yerine deneyimli bir kuşatma uzmanı olan Ahmed Paşa getirildi ve lağım çalışmaları yoğunlaştırıldı.

Teslim

Kasım sonundaki büyük saldırı da geri püskürtüldü; ancak iki taraf da tükenmişti. Şövalyeler yardım beklemiyordu, Osmanlı ordusu da kayıplar ve salgın hastalıklarla yıpranmıştı. Süleyman teslim olurlarsa canlarını bağışlayacağını, kenti zorla almak zorunda kalırsa ölüm ya da esaret bekleyeceğini bildirdi. Kent halkının baskısıyla Villiers de L'Isle-Adam müzakereye razı oldu. 11–13 Aralık arasında ateşkes yapıldı, ancak halkın ek güvence istemesi üzerine padişah saldırıların yeniden başlamasını emretti. İspanyol tabyası 17 Aralık'ta düştü. 20 Aralık'ta büyük üstat yeni bir ateşkes istedi.

Müzakereleri Pîrî Mehmed Paşa yürüttü ve şu koşullarda anlaşıldı: şövalyeler kişisel eşyaları ve silahlarıyla 12 gün içinde Rodos'tan ayrılacak; Girit'e kadar Osmanlı gemileriyle taşınacak; bu sürede kaleye yalnızca 4.000 yeniçeri girecek; kentte kalanlar dinî ayinlerinde serbest olacak; isteyenler üç yıl içinde adadan ayrılabilecek; ada halkı beş yıl vergiden muaf olacak; adadan devşirme alınmayacak. Araştırmamız, hiçbir kilisenin camiye çevrilmeyeceği ya da kirletilmeyeceği şartını da sayıyor. Şövalyeler 1 Ocak 1523'te adadan ayrıldı.

Sonrası

Adaya Anadolu'dan Türk nüfus yerleştirildi, halka geniş haklar tanındı ve Rodos, Cezayir-i Bahr-i Sefid (Akdeniz Adaları) eyaletine bağlanan bir sancak oldu. Şövalyeler birkaç yıl yurtsuz kaldıktan sonra 1530'da İmparator V. Karl tarafından Malta'ya yerleştirildi; 1565'teki Malta Kuşatması'nda Osmanlılarla yeniden karşılaşacaklardı.

Rodos: büyük resimde yeri

Rodos kuşatması, uzun ve kanlı bir mücadeleden sonra şövalyelerin onurlu şartlarla adadan çıkmasıyla bitti; bu sonuç dönemin savaş geleneklerinde iki tarafın da birbirine gösterdiği saygıyı yansıtır. Ada, Mısır'a giden deniz yolunu tehdit eden bir üs olmaktan çıktı. Bize göre bu zaferin bir başka sonucu, şövalyelerin Malta'ya yerleşmesi ve kırk üç yıl sonraki büyük kuşatmanın zeminini hazırlamasıdır.