Malta Kuşatması, Osmanlı kuvvetlerinin 1565 yazında Saint Jean (Hospitalier) şövalyelerinin merkezi Malta adasını yaklaşık dört ay kuşattıktan sonra çekilmesiyle sonuçlandı. Türk literatürünün "Malta" bahsi, Başbakanlık (Cumhurbaşkanlığı) Osmanlı Arşivi'ndeki sefer rûznâmçesine dayanarak donanmanın İstanbul'dan çıkışından adadan ayrılışına kadar gün gün bir kronoloji verir. Kuşatma, Avrupa'da büyük yankı uyandırdı; Batı literatürü, Voltaire'in 1753'te "Hiçbir şey bu kuşatmadan daha ünlü değildir" dediğini aktarır. Malta Kuşatması'nın sonunda Osmanlı kuvvetlerinin çekilişini gösteren tabloGörsel: Wikimedia Commons, Public domain, yazar: Matteo Perez d'Aleccio. Dosya sayfası
Arka plan
Rodos'tan 1522'de çıkarılan şövalyeler, 26 Ekim 1530'da Malta'ya yerleşti; ada onlara V. Karl tarafından, Sicilya genel valisine her yıl bir doğan gönderilmesi karşılığında verilmişti. Malta halkı ve şövalyelerin Osmanlılarla ilk ciddi karşılaşmaları, Turgut Reis'in 1540'ta Gozo'ya, bir yıl sonra Malta'ya yaptığı akınlarla başladı. 1551'de Sinan Paşa ve Turgut Reis Malta'ya çıkarma yaptı ve Gozo'yu aldı.
Osmanlılar, şövalyelerin Akdeniz'de Müslüman hacılara, tüccar ve yolculara verdikleri zararlar nedeniyle adanın alınmasına karar verdi; bu gerekçeler serdar tayin edilen beşinci vezir Mustafa Paşa'ya verilen 23 Mart 1565 tarihli beratta ve Cezayir ile Trablusgarp beylerbeylerine gönderilen fermanlarda da yer alır. Araştırmamız, şövalyelerin ünlü denizcisi Romegas'ın 1564 ortalarında, aralarında Darüssaade ağasına ait bir geminin de bulunduğu büyük ticaret gemilerini ele geçirdiğini ve Kahire ile İskenderiye valileri gibi önemli kişileri esir aldığını gösteriyor.
Dikkat: yanlış bilinen
Seferin nedenleriyle ilgili yaygın bir ayrıntı kaynaklarda farklı aktarılır. Araştırmamız, Kanuni'nin kızı Mihrimah Sultan'ın "107 yaşındaki sütannesinin" de bulunduğu bir hac gemisinin şövalyelerce kaçırıldığını gösteriyor. Batı literatürü ise Romegas'ın esir aldıkları arasında "Sultan Süleyman'ın kızının eski dadısı"nı sayar, ama yaş vermez. Türk literatürü bu olayı anmaz; resmî gerekçe olarak şövalyelerin hacılara, tüccarlara ve yolculara verdiği zararları belgeye dayanarak gösterir. "107 yaş" ayrıntısı bu kaynaklarla doğrulanmamaktadır.
Donanma ve ordu
Piyâle Paşa'nın komutasındaki donanmada yaklaşık 240 gemi bulunuyordu; Akdeniz'deki bütün gönüllü reislerin sefere katılması emredilmişti. Anadolu ve Rumeli'deki yirmi beş sancağın askeriyle birlikte yeniçeriler dahil yaklaşık 35.000 kara askeri vardı. Yalnızca Mısır'dan 3.500 kantar barut istendi. Donanma 29 Mart 1565'te Mustafa Paşa'nın komutasında İstanbul'dan çıktı; Gelibolu, canakkaleÇanakkale Boğazı, Sakız, Atina ve Mora kıyılarını izleyerek 7 Mayıs'ta Navarin'e ulaştı ve 19 Mayıs Cuma günü Malta önlerine geldi.
Dikkat: yanlış bilinen
Osmanlı kuvvetlerinin büyüklüğü kaynaklarda çok farklıdır. Araştırmamız, arşiv kayıtlarına dayanarak yaklaşık 35.000 kara askeri tespit ediyor. İtalyan paralı asker Francisco Balbi di Correggio ve şövalye Hipolito Sans yaklaşık 48.000 kişiden söz eder. Buna karşılık Üstat Jean de Valette, kuşatma başladıktan dört gün sonra II. Felipe'ye yazdığı mektupta karaya çıkacak askerin 15.000–16.000 olduğunu, kuşatmadan bir ay sonraki mektubunda ise 40.000 savaşçı olduğunu yazar; Sicilya ile irtibatı sağlayan Yüzbaşı Vincenzo Anastagi 22.000 der. Bosio'nun hesabı yaklaşık 30.000'dir. Kuşatmanın başlangıç tarihi de farklıdır: Batı literatürü 18 Mayıs'ı verir; Türk literatürü donanmanın 19 Mayıs'ta adaya geldiğini ve 21 Mayıs'ta karaya çıkıldığını yazar.
Saint Elmo ve Turgut Reis'in ölümü
Mustafa Paşa 21 Mayıs'ta Marsaxlokk'ta (Mersaşolok) karaya çıktı. Üstat La Valette'in savaşsız teslim teklifini reddetmesi üzerine Osmanlı ordusu Marsamxett ile büyük liman arasındaki burnun ucundaki Saint Elmo (Santarma) Kalesi yakınında siper kazdı. Kara kuvvetleri komutanı Mustafa Paşa ile donanma komutanı Piyâle Paşa arasında donanmanın nereye demirleyeceği konusunda anlaşmazlık çıktı: Piyâle, donanmayı rüzgârdan korunmak için Marsamxett'e almak istiyordu; bu da önce Saint Elmo'nun düşürülmesini gerektiriyordu.
2 Haziran'da Malta'ya gelen Turgut Paşa, kuşatmaya buradan başlanmasını doğru bulmamakla birlikte harekâta katıldı. Saint Elmo 23 Haziran 1565'te alındı ve aynı gün Turgut Paşa daha önce başından aldığı bir yara nedeniyle öldü. Osmanlılar kalede 1.500'den fazla savunucuyu öldürdü; Saint Elmo kuşatması Osmanlılara yeniçerilerinin yarısı dahil en az 6.000 kişiye mal oldu. Saint Elmo'nun alınmasıyla Osmanlı donanması Marsamxett'e girdi, mücadele Birgu ve Senglea'ya yöneldi. 1565 kuşatmasındaki topçu mevzilerini gösteren dönem planıGörsel: Wikimedia Commons, Public domain, yazar: Mattia Perez d'Aleccio. Dosya sayfası
Tarih notu
Kronoloji: 23 Mart 1565: Mustafa Paşa'nın serdarlık beratı. 29 Mart 1565: Donanma İstanbul'dan çıkar. 19–21 Mayıs: Malta önlerine varış ve karaya çıkış. 2 Haziran: Turgut Paşa adaya gelir. 23 Haziran: Saint Elmo alınır; Turgut Paşa ölür. 12 Temmuz: Cezayir Beylerbeyi Hasan Paşa 25 kadırgayla katılır. 7 ve 20 Ağustos: Büyük hücumlar. 6 Eylül: Don García'nın 8.000 askeri adaya çıkar. 8 Eylül: Kuşatma kaldırılır. 12 Eylül 1565: Osmanlı ordusu Malta'dan ayrılır.
Birgu ve Senglea, yardım kuvvetinin gelişi
12 Temmuz'da Cezayir Beylerbeyi Hasan Paşa yirmi beş kadırgayla kuşatmaya katıldı. İstanbul'dan 16 Temmuz'da gönderilen bir emir, Mustafa Paşa'dan hiçbir haber alınamadığını belirterek durumun bildirilmesini istiyordu; oysa Mustafa Paşa 6 Temmuz'da kuşatmayı gösteren bir planla Abdi Çavuş'u İstanbul'a göndermişti. 7 ve 20 Ağustos'ta Malta Kalesi'ne iki şiddetli hücum daha yapıldıysa da sonuç alınamadı.
Şövalyelerin yardım istekleri üzerine Sicilya'dan takviye geldi ve 6 Eylül'de Sicilya Valisi Don García de Toledo yönetiminde 8.000 asker adanın batısına çıktı. Mustafa Paşa, mevsimin değişmesi ve şolok rüzgârlarının esmeye başlamasıyla da 8 Eylül'de kuşatmayı kaldırmak zorunda kaldı. Yardım kuvvetleriyle Saint Paul Kalesi civarında son bir kez çatışan ordu 12 Eylül 1565'te Malta'dan ayrıldı.
Kayıplar ve sonuçlar
Sefer sırasında yaklaşık 20.000 asker hayatını kaybetti; resmî kayıtlara göre denizde boğulan ve kuşatmada ölen tımar sahibi sayısı 540'tı. Başarısızlıktan sorumlu tutulan Mustafa Paşa vezirlikten azledildi. Batı literatürü, ölü sayısının saldıran kuvvetin büyüklüğü kadar tartışmalı olduğunu belirtir: Balbi 35.000, Bosio 30.000 (denizciler dahil), diğer bazı kaynaklar yaklaşık 25.000 ölü verir. Şövalyeler sayılarının üçte birini, Malta halkı da nüfusunun üçte birini kaybetti; Birgu ve Senglea neredeyse yerle bir oldu.
Ek bilgi
Valletta'nın kuruluşu: Kuşatma sırasında Birgu büyük ölçüde yıkıldığı için 1566'da şövalyelerin yeni merkezi olarak bugünkü Valletta şehrinin inşasına başlandı. Papa V. Pius'un gönderdiği askerî mühendis Francesco Laparelli'nin planına göre surlarla ve burçlarla çevrilen şehrin yapımı beş yılda tamamlandı ve Malta'nın merkezi 1571'de Birgu'dan Valletta'ya taşındı. Şehir adını, kuşatmayı yöneten Üstat Jean de Valette'den aldı. (Türk literatürü metninde papanın adı "IV. Piu" olarak geçer; Valletta'nın kuruluşu V. Pius döneminde, 1566'dadır.)
Değerlendirme
Malta savunması, Avrupa'daki Osmanlı yenilmezliği algısını aşındırdı, ancak Akdeniz uzun yıllar Hristiyan koalisyonları ile Osmanlılar arasında çekişmeli kaldı. Osmanlı açısından kuşatma, kara ve deniz komutasının bölünmesinin, ikmal hattının uzunluğunun ve mevsim sınırlarının ağır bedelini gösterdi. Kuşatmadan bir yıl sonra Kanuni, son seferi olan Zigetvar'a çıktı.
Malta neyi değiştirdi?
Malta Kuşatması, iyi tahkim edilmiş bir adanın, kararlı bir savunma ve zamanında gelen yardımla büyük bir donanmaya karşı ayakta kalabildiğini gösterdi. Turgut Reis'in ölümü ve komutadaki görüş ayrılıkları kuşatmanın sonucunu etkiledi. Bize göre Malta, Osmanlı'nın Batı Akdeniz'deki yayılmasının sınırını çizen bir olaydır; ama Akdeniz'de genel güç dengesini bir anda değiştirmemiştir.
#1
