Abdülhalik Renda: Yanya'dan İzmir'in ilk Cumhuriyet valiliğine, on bir yıllık Meclis başkanlığı ve 10-11 Kasım 1938'deki

Atatürk 10 Kasım 1938 sabahı Dolmabahçe'de öldüğünde, boşalan cumhurbaşkanlığı makamına 1935'ten beri TBMM başkanı olan Mustafa Abdülhalik Renda'ydı. Renda, ertesi gün İsmet İnönü cumhurbaşkanı seçilene kadar bir gün bu makamı vekâleten yürüttü. Osmanlı'nın son döneminde kaymakam, mutasarrıf ve vali, Cumhuriyet'te İzmir valisi, Maliye ve Millî Savunma vekili olan Renda, bugüne kadar en uzun süre görevde kalan TBMM başkanı olarak anılır.

Yanya'dan Mülkiye'ye

Türkçe Vikipedi'ye göre 29 Kasım 1881'de Yanya'da, Yanya eşrafından Arnavut asıllı Rendazade Aslan Efendi'nin oğlu olarak doğdu. Yanya'da ve İstanbul İdadisi'nde okudu, 25 Temmuz 1903'te Mülkiye Mektebi'nin yüksek kısmından diploma aldı. İki gün sonra Ziraat Bankası'nın muhasebe kaleminde göreve başladı; aynı yılın ekiminde Rodos İdadisi'ne matematik, geometri, tarım, sağlık ve Fransızca öğretmeni olarak atandı. 1904'te Cezayir-i Bahr-i Sefid (Ege Adaları) vilayetinde maiyet memuru oldu.

Kaymakamlıktan valiliğe

Madde, Renda'nın Balkanlar'daki görevlerini tek tek sayar: 1906'da Tepedelen, 1908'de Pogon, 1909'da Delvine kaymakamlığı; iki kez Berat mutasarrıflığı; 1911'de Kavala kaymakamıyken Çamlık, ardından Ergir mutasarrıflığına vekâlet. 1913'te Siirt mutasarrıfı, 20 Aralık 1914'te Bitlis valisi, 14 Ekim 1915'te Halep valisi oldu. 1917'de Dahiliye Nezareti müsteşarlığına getirildi, 1918'de yeniden Halep valisi oldu.

Tutuklanma, Malta ve Ankara

Halep'in işgali üzerine 12 Kasım 1918'de Bursa valiliğine atandı, ama göreve gitmeden Damat Ferit Paşa hükûmetince azledildi ve tutuklandı; altı ay sonra Malta'ya sürüldü. Dönüşünde Ankara hükûmetinin hizmetine girdi: 4 Ocak 1922'de İktisat Vekâleti, 20 Ocak 1922'de Dahiliye Vekâleti müsteşarı, 29 Nisan 1922'de Konya valisi oldu. 9 Eylül 1922'de Türk ordusu İzmir'e girdikten sonra, 19 Eylül 1922'de şehrin yeni Türkiye Devleti adına ilk valisi olarak atandı.

Maliye ve Millî Savunma

Türkçe maddeye göre 30 Temmuz 1923'te Çankırı mebusu seçildi. 2 Ocak 1924'te I. İsmet Paşa hükûmetinde Maliye vekili oldu ve bu görevi II. hükûmette 21 Mayıs 1924'e kadar sürdürdü; III. hükûmette yeniden Maliye vekili, IV. ve V. hükûmetlerde Millî Savunma vekili oldu. 25 Aralık 1930'da dördüncü kez Maliye vekâletine getirildi. 1934 Soyadı Kanunu'ndan sonra ailesinin "Rendazade" adından gelen Renda soyadını aldı.

Meclis başkanı: 1935-1946

1 Mart 1935'te TBMM başkanı seçildi ve 5 Ağustos 1946'ya kadar bu görevde kaldı. Türkçe Vikipedi, onun en uzun süre görev yapan TBMM başkanı olduğunu belirtir. Atatürk'ün son üç yılı ile İnönü'nün ilk cumhurbaşkanlığı yılları, Meclis kürsüsünde Renda'nın başkanlığında geçti.

10 Kasım 1938

Atatürk'ün 10 Kasım 1938'deki ölümüyle boşalan cumhurbaşkanlığı makamına, Türkçe ve İngilizce Vikipedi'ye göre bir gün süreyle vekâlet etti. 11 Kasım 1938'de Meclis İsmet İnönü'yü cumhurbaşkanı seçti ve vekâlet sona erdi. Bu bir günlük vekâlet, Renda'nın adını bugün en çok hatırlatan bilgidir; İngilizce Wikipedia maddesi onu daha ilk cümlesinde "Atatürk'ün ölümünden sonra bir gün süreyle cumhurbaşkanı vekili" olarak tanıtır.

Son yılları

Renda 1 Ekim 1957 akşamı İstanbul Erenköy'deki evinde öldü; İngilizce maddeye göre ölüm nedeni kalp krizidir. Türkçe Vikipedi'ye göre iki gün sonra cenazesi köşkünden alındı, Haydarpaşa köprüsü başında top arabasına konuldu ve askerî törenle Haydarpaşa Garı'na getirildi; 12.35'te kalkan Ankara trenine teslim edildi. Törene vali ve belediye reis vekili Kemal Hadımlı ile eski çalışma arkadaşlarından Şükrü Kaya ve Kâzım Özalp katıldı. Renda, Ankara'da Cebeci Asri Mezarlığı'na gömüldü.

Bir kariyerin üç dönemi

Renda'nın hayatı üç ayrı devlet yapısına yayılır. İlk dönemde Abdülhamit ve İkinci Meşrutiyet yıllarının taşra yöneticisidir: Rodos'ta öğretmen, Arnavutluk'ta kaymakam ve mutasarrıf, Doğu'da ve Suriye'de vali. İkinci dönemde Ankara hükûmetinin müsteşarı ve valisidir; Konya'dan sonra kurtarılan İzmir'in ilk valisi olur. Üçüncü dönemde Cumhuriyet'in milletvekili, bakanı ve Meclis başkanıdır. Türkçe Vikipedi'deki görev listesi bu geçişi tarih tarih izlemeyi sağlar.