Yanlış bilinen: "On İki Ada'yı Lozan'da Yunanistan'a verdik" — 1912 İtalyan işgali, Uşi'deki geçici kayıt, Lozan'ın 15.

Yaygın iddia

Sosyal medyada ve gündelik tartışmalarda sık tekrarlanan bir cümle vardır: "On İki Ada'yı Lozan'da Yunanistan'a verdik." Cümle bazen İsmet İnönü'ye, bazen doğrudan Atatürk'e yöneltilen bir suçlamaya dönüşür. Bu konu, adaların Osmanlı'dan nasıl çıktığını ve Yunanistan'a hangi antlaşmayla geçtiğini kaynaklarla adım adım izler. Kaynaklar Türkçe Vikipedi'nin On İki Ada, Uşi Antlaşması, Lozan Antlaşması ve Meis maddeleri ile İngilizce Wikipedia'nın Italian Islands of the Aegean, Dodecanese ve Treaty of Lausanne maddeleridir.

1912: Trablusgarp Savaşı ve İtalyan işgali

Türkçe On İki Ada maddesine göre adalar Osmanlı döneminde önce Kaptanpaşa Eyaleti'ne, 1867'de de Cezayir-i Bahr-i Sefid Eyaleti'ne bağlıydı. Bu düzen, İtalyan kuvvetlerinin Trablusgarp Savaşı'nda adaların büyük bölümünü ele geçirmesine (Mayıs 1912) kadar sürdü. Madde, Libya'da savaşın patlak vermesinden sonra 1912 başlarında İtalya'nın, Osmanlı hükümetine kendi topraklarına yakın bir yerden baskı uygulamak amacıyla Meis hariç bugünkü On İki Ada'nın tamamını işgal ettiğini yazar. İngilizce Italian Islands of the Aegean maddesi de Meis (Kastellorizo) dışındaki adaların 1912 İtalyan-Türk Savaşı sırasında İtalya tarafından işgal edildiğini belirtir.

Yani adalar, Kurtuluş Savaşı ve Lozan'dan on bir yıl önce, Osmanlı Devleti döneminde fiilen elden çıkmıştı. Türkçe madde "On İki Ada" adının da Balkan Savaşı öncesinde, İtalyan işgalinden sonra Yunanlar tarafından kullanılmaya başlandığını aktarır.

Uşi Antlaşması: "geçici olarak" İtalya'da

Türkçe Uşi Antlaşması maddesine göre İsviçre'nin Lozan şehrinde Leman Gölü kıyısındaki Uşi semtinde imzalanan antlaşmayla Trablusgarp ve Bingazi'ye tam özerklik tanındı, Osmanlı askerlerini geri çekecekti. Buna karşılık İtalya elinde tuttuğu Rodos ve çevresindeki On İki Ada'yı bir süre sonra Osmanlı'ya geri verecekti; ancak madde, adaların Osmanlı'ya teslimi "hiçbir zaman gerçekleşmedi" diye yazar. Antlaşmanın maddeleri arasında İtalya'nın On İki Ada'yı geçici olarak elinde tutacağı ve Osmanlı'nın Balkan Savaşlarında bu adaları savunamayacağı hükmü de vardır. Türkçe On İki Ada maddesi ise adaların Yunanlarca işgal edilebileceği düşüncesiyle Balkan Savaşı'nın sonuna kadar İtalyanlarda kalmasına karar verildiğini ekler.

İngilizce Italian Islands of the Aegean maddesi bu noktayı şöyle özetler: İtalya adaları Uşi Antlaşması uyarınca Osmanlı'ya geri vermeyi kabul etmişti, ancak metnin belirsizliği geçici bir İtalyan yönetimine izin verdi. İngilizce Dodecanese maddesine göre İtalya, antlaşmanın uygulanmasının güvencesi olarak işgali sürdürdü ve İtalya'nın 21 Ağustos 1915'te Osmanlı'ya savaş ilan etmesinden sonra da işgal devam etti; Birinci Dünya Savaşı'nda adalar İngiltere ve Fransa için önemli bir deniz üssü oldu.

Lozan'ın 15. maddesi: feragat İtalya lehine

Türkçe Lozan Antlaşması maddesine göre Osmanlı Devleti tarafından Uşi Antlaşması ile 1912'de İtalya'ya geçici olarak bırakılan On İki Ada üzerindeki bütün haklardan on beşinci maddeyle İtalya lehine feragat edildi. İngilizce Treaty of Lausanne maddesi de Türkiye'nin On İki Ada üzerindeki bütün iddialarından 15. maddeyle resmen vazgeçtiğini ve bu adaları İtalya'nın 1912 Uşi Antlaşması'nın 2. maddesine göre Türkiye'ye geri vermekle yükümlü olduğunu yazar. Lozan Antlaşması 24 Temmuz 1923'te imzalandı; Türkçe maddeye göre İtalya antlaşmayı 12 Mart 1924'te onayladı.

Türkçe On İki Ada maddesine göre Lozan'da On İki Ada'nın İtalyan yönetiminde kalması teklif edilmiş ve bu madde kabul edilmiştir; İtalya Lozan hükümleri uyarınca adaları "Possedimenti Italiani dell'Egeo" (Ege'deki İtalyan Toprakları) olarak resmen ilhak etti. Aynı antlaşma Anadolu kıyısına üç milden yakın adalar ile Gökçeada, Bozcaada ve Tavşan Adaları üzerindeki Türk egemenliğini tanıdı.

İtalyan dönemi

İngilizce Italian Islands of the Aegean maddesine göre 1923'ten itibaren askerî komutanların yerini sivil valiler aldı. İtalya'nın adalardaki ilgisi stratejik amaçlıydı; Leros ve Patmos İtalyan donanmasının üssü olarak kullanıldı. Madde 1932'de Meis çevresindeki bazı küçük adacıklar için İtalya ile Türkiye arasında bir sözleşme imzalandığını da yazar. Türkçe On İki Ada maddesine göre Mussolini, Rodos'u İtalyan kültürünün Levant'ta yayılması için bir odak yapmayı umarak bir İtalyanlaştırma programı başlattı. Adalarda ezici çoğunlukla Yunanca konuşuluyordu; Türkçe konuşan bir azınlık ile Yahudi İspanyolcası konuşan daha küçük bir Yahudi topluluk da vardı. Madde, İtalyan Ege vatandaşlığının adaları Lozan'daki Türk-Yunan nüfus mübadelesinin dışında tuttuğunu da belirtir.

Meis'in ayrı hikâyesi

Türkçe Meis maddesine göre Kaş'a yalnızca 2 kilometre uzaklıktaki ada, Birinci Dünya Savaşı sırasında 1915'te Fransız donanmasınca deniz üssü olarak işgal edildi; 1920 Sevr ve 1923 Lozan antlaşmalarıyla İtalya'ya bırakıldı ve On İki Ada'nın geri kalanıyla birlikte Ege'deki İtalyan Adaları'na katıldı. İngilizce Italian Islands of the Aegean maddesi Meis'in 1921'de İtalyan denetimine geçtiğini yazar.

1947: Yunanistan'a geçiş

İngilizce Italian Islands of the Aegean maddesine göre İtalya'nın 1943'te teslim olmasından sonra adalar Alman askerî denetimine girdi; savaşın sonunda geçici İngiliz yönetimine geçti ve 1947 Paris Antlaşması ile Yunanistan'a bırakıldı. Türkçe On İki Ada maddesi de 1947 Paris Antlaşması ile, Türkiye'nin itirazlarına rağmen, İtalya'nın adalar üzerindeki egemenliğini resmen Yunanistan'a devrettiğini yazar. Türkçe Meis maddesine göre adalar 7 Mart 1948'de resmen Yunan devletine katıldı. Yani adaları Yunanistan'a veren antlaşmanın tarafları, İkinci Dünya Savaşı'nın galipleri ile İtalya'ydı; Türkiye bu antlaşmanın tarafı değildi.