Dubrovnik Devlet Arşivi: Haraçtan ticarete, Raguza Cumhuriyeti'nin Osmanlı belgeleri

Dubrovnik Devlet Arşivi (Državni arhiv u Dubrovniku), Hırvatistan'ın Dubrovnik şehrinde bulunan ve Avrupa'nın en zengin şehir arşivlerinden biri olarak kabul edilen arşivdir. Arşiv, bugün şehrin tarihî merkezindeki Sponza Sarayı'nda bulunur. Arşivde, Orta Çağ'dan 1808'e kadar varlığını sürdüren Raguza Cumhuriyeti'nin (Dubrovnik Cumhuriyeti) belgeleri korunur. Raguza Cumhuriyeti, 1458'de Osmanlı Devleti'ne yıllık vergi (haraç) ödemeyi kabul ederek Osmanlı himayesine girdi. Başlangıçta 1.500 duka olan bu vergi, 1481'e gelindiğinde 12.500 dukaya yükseldi. Cumhuriyet, Osmanlı'ya vergi ödemesine karşılık iç işlerinde bağımsızlığını korudu ve Osmanlı topraklarında geniş ticaret ayrıcalıklarına sahip oldu. Bu ilişki, dört yüzyıla yakın bir süre devam etti. Dubrovnik Arşivi'nde, bu ilişkiye ait binlerce Osmanlı belgesi bulunur. Padişah fermanları, berat ve ahidnameler, sancakbeylerinin ve kadıların yazdığı mektuplar ve Raguzalı tercümanların kayıtları, bu belgelerin başlıcalarıdır. Bu belgeler, Osmanlı'nın Balkan politikası ve Akdeniz ticareti hakkında eşsiz bilgiler sunar.

Adriyatik'in küçük cumhuriyeti

Raguza, Adriyatik Denizi'nin doğu kıyısında, bugünkü Hırvatistan'ın güneyinde yer alan bir liman şehriydi. Şehir, Orta Çağ'da önce Bizans'ın, ardından Venedik'in egemenliği altında kaldı. 1358'de Venedik'ten ayrılarak Macar Krallığı'nın himayesine girdi ve kendi kendini yöneten bir cumhuriyet hâline geldi. Raguza, aristokrat ailelerin yönettiği bir cumhuriyetti. Cumhuriyetin başında, bir aylığına seçilen bir rektör bulunuyordu.

Raguza'nın zenginliği, ticarete dayanıyordu. Şehrin tüccarları, Balkanlar'ın iç bölgeleri ile Akdeniz arasında aracılık yapıyordu. Sırbistan ve Bosna'daki madenlerden çıkarılan gümüş ve kurşun, Raguza üzerinden İtalya'ya gönderiliyordu. Raguza'nın gemileri, Akdeniz'in dört bir yanında ticaret yapıyordu. Şehrin Latince adı "Ragusa", İngilizceye "argosy" (büyük ticaret gemisi) kelimesi olarak geçti.

Osmanlı–Raguza ilişkileri

Osmanlı himayesi, Raguza için birçok avantaj sağladı. Raguzalı tüccarlar, Osmanlı topraklarında düşük gümrük vergisiyle ticaret yapma hakkına sahipti. Bu ayrıcalıklar, padişahların verdiği ahidnamelerle güvence altına alındı. Raguzalı tüccarlar, Balkanlar'ın birçok şehrinde, örneğin Saraybosna, Üsküp, Belgrad, Sofya ve Edirne'de koloniler kurdu. Bu koloniler, Osmanlı'nın Balkanlar'daki ticaret ağının önemli parçaları hâline geldi.

Raguza, aynı zamanda Osmanlı ile Avrupa arasında bir bilgi ve diplomasi köprüsüydü. Raguzalı tüccarlar ve diplomatlar, Avrupa'daki gelişmeler hakkında Osmanlı'ya bilgi verdi; Osmanlı'daki gelişmeler hakkında da Avrupa'ya bilgi aktardı. Osmanlı, Raguza'nın tarafsızlığını korumasına izin verdi. Bu tarafsızlık, Raguza'nın Osmanlı ile Venedik ve İspanya arasındaki savaşlarda bile ticaretini sürdürmesini sağladı.

Arşivdeki Osmanlı belgeleri

Dubrovnik Arşivi'ndeki Osmanlı belgeleri, birkaç ana grupta toplanır. Bu belgelerin başlıcaları şöyle özetlenebilir:

• Fermanlar ve ahidnameler: Padişahların Raguza'ya verdiği ticaret ayrıcalıklarını ve haklarını belirleyen belgeler. Bu belgelerin bir kısmı, altın yaldızlı tuğralarla süslenmiştir.
• Beratlar: Raguzalı konsolosların ve tüccarların Osmanlı topraklarındaki haklarını belirleyen belgeler.
• Mektuplar: Padişahların, sadrazamların, Bosna ve Hersek sancakbeylerinin ve kadıların Raguza yönetimine yazdığı mektuplar.
• Kadı sicilleri ve hüccetler: Raguzalı tüccarların Osmanlı mahkemelerindeki davalarına ait belgeler.
• Tercüman kayıtları: Raguzalı tercümanların Türkçe belgeleri İtalyancaya çevirdiği defterler.
• Slavca yazışmalar: Osmanlı yönetiminin Raguza ile yazışmalarının bir kısmı, Kiril harfleriyle yazılmış Slav dilinde yapılmıştır.

Sponza Sarayı ve arşivin korunması

Sponza Sarayı, XVI. yüzyılın başlarında inşa edildi. Saray, başlangıçta gümrük binası ve darphane olarak kullanıldı. Gotik ve Rönesans üslubunu birleştiren mimarisiyle Dubrovnik'in en güzel yapılarından biri olarak kabul edilir. 1667'de Dubrovnik'i yıkan büyük depremde şehrin birçok yapısı yıkıldı; ancak Sponza Sarayı ayakta kaldı. Bu nedenle sarayda saklanan belgeler de büyük ölçüde korundu.

Bugün Dubrovnik Devlet Arşivi, Sponza Sarayı'nda faaliyet gösterir. Arşivde, Raguza Cumhuriyeti'nin yönetim kayıtları, mahkeme kayıtları, ticaret defterleri ve diplomatik yazışmaları korunur. Osmanlı belgeleri, bu zengin koleksiyonun önemli bir parçasıdır. 1991'de Dubrovnik'in kuşatılması sırasında arşivin korunması için özel önlemler alındı. Dubrovnik'in tarihî şehri, 1979'dan beri UNESCO Dünya Mirası Listesi'nde yer alır.

Cumhuriyetin sonu

Raguza Cumhuriyeti, XVIII. yüzyılın sonlarına kadar bağımsızlığını korudu. Ancak Napolyon Savaşları sırasında Fransız orduları, 1806'da Raguza'yı işgal etti. 1808'de Fransız Mareşali Auguste Marmont, Raguza Cumhuriyeti'ni resmen kaldırdı. 1815 Viyana Kongresi'nin ardından Dubrovnik, Avusturya İmparatorluğu'na bağlandı. Böylece Raguza'nın Osmanlı ile dört yüz yıla yakın süren özel ilişkisi de sona erdi.

Haraç defterinden ortak hafızaya

Dubrovnik Arşivi, Osmanlı tarihine Adriyatik kıyısındaki küçük bir cumhuriyetin penceresinden bakmayı sağlar. Bu arşivdeki belgeler, Osmanlı'nın Balkanlar'da sadece bir askerî güç değil, aynı zamanda ticaret ağlarını koruyan ve himayesindeki topluluklara geniş haklar tanıyan bir devlet olduğunu gösterir. Raguza'nın Osmanlı ile kurduğu ilişki, karşılıklı çıkara dayanan uzun ömürlü bir düzenin örneğidir.

Bu belgeler, aynı zamanda Balkan halklarının ortak tarihinin değerli kayıtlarıdır. Kiril harfleriyle yazılmış bir Osmanlı fermanı, İtalyancaya çevrilmiş bir kadı hücceti ya da bir Raguzalı tüccarın Saraybosna'dan gönderdiği mektup, farklı dillerin ve kültürlerin bir arada yaşadığı bir dünyanın izlerini taşır. Sponza Sarayı'nın taş duvarları arasında korunan bu belgeler, bugün Hırvat, Türk, Boşnak ve Sırp tarihçilerin birlikte çalıştığı ortak bir hafıza alanıdır.