Vatikan Apostolik Arşivi (1612): Cem Sultan, kutsal ittifaklar ve papalık belgelerinde Osmanlı

Vatikan Apostolik Arşivi (Archivum Apostolicum Vaticanum), Katolik Kilisesi'nin merkezî arşividir ve Vatikan'da bulunur. Arşiv, 1612'de Papa V. Paulus tarafından, papalığın belgelerini bir arada korumak amacıyla ayrı bir kurum olarak düzenlendi. Uzun yüzyıllar boyunca "Archivum Secretum Vaticanum" (Vatikan Gizli Arşivi) adıyla anıldı. Buradaki "secretum" kelimesi, "gizli" değil, "özel" anlamında kullanılıyordu; yani arşiv, papanın özel arşivi demekti. Ekim 2019'da Papa Franciscus, yanlış anlamaları önlemek amacıyla arşivin adını "Vatikan Apostolik Arşivi" olarak değiştirdi. Arşiv, 1881'de Papa XIII. Leo tarafından araştırmacılara açıldı. Arşivde, papalık ile Osmanlı Devleti arasındaki ilişkilere dair çok sayıda belge bulunur. Bu belgeler arasında, II. Bayezid döneminde papalığın gözetiminde tutulan Osmanlı şehzadesi Cem Sultan'la ilgili yazışmalar, Osmanlı'ya karşı kurulan kutsal ittifaklara ait belgeler ve papalık elçilerinin Doğu'dan gönderdiği raporlar yer alır.

Arşivin kuruluşu

Papalık, Orta Çağ'dan beri büyük bir belge birikimine sahipti. Papaların yazdığı mektuplar, verdiği kararlar ve papalık yönetiminin kayıtları, yüzyıllar boyunca farklı yerlerde saklandı. Bu belgelerin bir kısmı, papaların Roma'dan ayrıldığı dönemlerde, özellikle XIV. yüzyılda Avignon'da bulunduğu yıllarda, farklı şehirlere taşındı. Bu dağınıklık, belgelerin korunmasını ve kullanılmasını zorlaştırıyordu.

1612'de Papa V. Paulus, papalığın belgelerini Vatikan Sarayı'nda bir araya toplayarak ayrı bir arşiv kurdu. Bu arşiv, Vatikan Kütüphanesi'nden ayrı bir kurum olarak düzenlendi. Sonraki yüzyıllarda arşive yeni belgeler eklendi; Avignon'daki belgeler de Roma'ya getirildi. Arşiv, bugün yaklaşık seksen beş kilometrelik raf uzunluğunda belge barındırır.

Cem Sultan dosyası

Vatikan Arşivi'ndeki Osmanlı ile ilgili belgelerin en ilgi çekicilerinden biri, Cem Sultan'la ilgili yazışmalardır. Cem Sultan, Fatih Sultan Mehmed'in oğluydu. 1481'de babasının ölümünden sonra ağabeyi II. Bayezid ile taht mücadelesine girdi. Mücadeleyi kaybeden Cem, 1482'de Rodos şövalyelerine sığındı. Şövalyeler, Cem'i Fransa'ya götürdü ve burada yıllarca gözetim altında tuttu. 1489'da Cem, Papa VIII. Innocentius'a teslim edildi ve Roma'ya getirildi.

Cem Sultan, Roma'da Vatikan Sarayı'nda gözetim altında yaşadı. II. Bayezid, kardeşinin Roma'da tutulması karşılığında papalığa her yıl 40.000 duka altını ödedi. Bu dönemde Bayezid ile papalık arasında çok sayıda mektup yazıldı. Bu mektupların bir kısmı, Vatikan Arşivi'nde korunur. 1494'te Fransa Kralı VIII. Charles İtalya'yı işgal ettiğinde Cem Sultan, Papa VI. Alexander tarafından Fransa kralına teslim edildi. Cem, Şubat 1495'te Napoli'de hayatını kaybetti. Naaşı, 1499'da Bursa'ya getirilerek Muradiye Külliyesi'ne defnedildi.

Kutsal ittifaklar ve Lepanto

Vatikan Arşivi, papalığın Osmanlı'ya karşı oluşturduğu ittifaklara ait belgeleri de barındırır. XV. ve XVI. yüzyıllarda papalar, Osmanlı'nın Avrupa'daki ilerleyişine karşı Hristiyan devletleri birleştirmeye çalıştı. 1571'de Papa V. Pius'un önderliğinde İspanya, Venedik ve papalık arasında bir "Kutsal İttifak" kuruldu. Bu ittifakın donanması, 7 Ekim 1571'de İnebahtı'da (Lepanto) Osmanlı donanmasıyla karşılaştı. Bu savaşa ilişkin papalık yazışmaları, Vatikan Arşivi'nde bulunur. 1684'te Viyana kuşatmasının ardından Papa XI. Innocentius'un önderliğinde kurulan Kutsal İttifak'a ait belgeler de arşivde yer alır.

Diplomasi ve Doğu Hristiyanları

Vatikan Arşivi'nde, Osmanlı topraklarında yaşayan Katolik toplulukları ve Doğu Hristiyan kiliseleriyle ilgili belgeler de bulunur. Papalık, Osmanlı topraklarındaki Katolik misyonerlerin ve din adamlarının faaliyetlerini izliyordu. 1622'de kurulan Propaganda Fide (İnancın Yayılması Kongregasyonu), bu faaliyetlerin merkeziydi. Bu kongregasyonun arşivi ayrı bir kurumda korunur; ancak Vatikan Arşivi'nde de bu konuyla ilgili belgeler yer alır.

XIX. yüzyılda papalık ile Osmanlı arasındaki ilişkiler, farklı bir boyut kazandı. Osmanlı Devleti, 1847'de papalığa bir elçi gönderdi; Sultan Abdülmecid'in Papa IX. Pius'a gönderdiği elçilik, iki taraf arasındaki ilk resmî diplomatik temaslardan biri olarak kabul edilir. Bu temaslara ait belgeler de Vatikan Arşivi'nde korunur.

"Gizli" kelimesinin yanlış ünü

Vatikan Arşivi'nin eski adındaki "gizli" kelimesi, yüzyıllar boyunca bu arşivin etrafında bir sır perdesi bulunduğu izlenimini yarattı. Romanlar ve filmler, bu arşivde saklı tutulan sırlar hakkında birçok hikâye anlattı. Oysa "secretum" kelimesi, sadece papanın "özel" arşivi anlamına geliyordu. 2019'daki ad değişikliği, bu yanlış anlamayı düzeltmeyi amaçladı.

Osmanlı tarihi açısından Vatikan Arşivi, papalık ile Osmanlı arasındaki dört yüz yılı aşan ilişkinin belgelerini barındıran bir hazinedir. Cem Sultan'ın Roma'daki yılları, Lepanto'nun hazırlıkları ve XIX. yüzyıldaki diplomatik temaslar, bu belgelerde iz bırakmıştır. Bu belgeleri Osmanlı arşivleriyle birlikte okumak, Akdeniz dünyasının iki büyük gücü arasındaki ilişkiyi daha iyi anlamayı sağlar.