"Osmanlı arşivi Romanya'ya satıldı" iddiası: Romanya'daki Osmanlı belgeleri nereden geliyor?

Sosyal medyada ve bazı sohbet ortamlarında zaman zaman, Osmanlı Devlet Arşivi'nin ya da büyük bir kısmının Romanya'ya satıldığı ileri sürülür. Bu iddiayı doğrulayan bir belge, resmî kayıt ya da akademik çalışma ortaya konmuş değildir. Osmanlı arşivinin ana gövdesi, bugün İstanbul Kâğıthane'deki Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı'nda korunur. Romanya'da gerçekten önemli Osmanlı belge koleksiyonları bulunur; ancak bu belgeler İstanbul'dan satın alınmış değil, yüzyıllar boyunca Eflak ve Boğdan beyliklerinin kançılaryalarında, Dobruca'da ve Tuna'daki Ada Kale adasında birikmiş yerel evraktır. Türkiye ile Romanya arasında, 30 Ekim 2006'da imzalanan bir protokolle, belge kopyalarının değişimi ve uzman işbirliği öngörülmüştür. İddianın, 1931'de Bulgaristan'a yapılan gerçek bir evrak satışıyla karıştırılmasından doğduğu düşünülmektedir.

İddia ne diyor?

İddianın anlatılan biçimleri birbirinden farklıdır. Bazı anlatılarda Osmanlı arşivinin tamamının, bazılarında ise "bir kısmının" Romanya'ya satıldığı söylenir. Satışın zamanı da belirsizdir: Kimi anlatılar Cumhuriyetin ilk yıllarını, kimileri daha yakın dönemleri işaret eder. Satışın kim tarafından, hangi bedelle ve hangi belgelere dayanarak yapıldığı ise anlatılmaz. Bu belirsizlik, iddianın belgelere değil, kulaktan kulağa yayılan bir anlatıya dayandığını düşündürür.

Romanya'daki Osmanlı belgeleri gerçekten var mı?

Evet. Romanya Ulusal Arşivleri'nde ve Romanya'nın diğer kurumlarında önemli Osmanlı belge koleksiyonları bulunur. Romanya Ulusal Arşivleri'ndeki başlıca Osmanlı fonları şunlardır:

• Documente Turcești yani "Türk Belgeleri" fonu: 1521 ile 1878 arasına ait 3.110 belge. Bu belgeler, büyük ölçüde Osmanlı Devleti ile Eflak ve Boğdan beylikleri arasındaki yazışmalardan oluşur.
• Tapiuri yani "Tapular" fonu: 200.562 belge. Bu belgelerin büyük kısmı, Dobruca'daki Osmanlı tapu kayıtlarıdır.
• Ada Kaleh fonu: 1733 ile 1923 arasına ait 4.311 belge. Bu belgeler, Tuna üzerindeki Ada Kale adasının yönetimine aittir.

Türkiye ile Romanya arasındaki işbirliği

30 Ekim 2006'da Bükreş'te, Türkiye'nin Devlet Arşivleri Genel Müdürlüğü ile Romanya Milli Arşivi arasında bir işbirliği protokolü imzalandı. Protokol, 23 Mart 2007 tarihli Resmî Gazete'de yayımlandı. Protokol, iki ülkenin arşivleri arasında uzman değişimini, belge kopyalarının ve katalogların değişimini ve ortak yayınları öngörür. Protokolde herhangi bir satış ya da devir söz konusu değildir; değiştirilen belgeler, asıl belgelerin kopyalarıdır.

2018'de ise Türk İşbirliği ve Koordinasyon Ajansı TİKA, Romanya Ulusal Kütüphanesi'nin Osmanlı dönemi belgelerini de kapsayan dijitalleştirme çalışmalarını destekledi. Bu işbirlikleri, Romanya'daki Osmanlı belgelerinin iki ülkenin ortak mirası olarak görüldüğünü gösterir.

Karışıklığın kaynağı: 1931 Bulgaristan satışı

İddianın yayılmasında, Türkiye'de gerçekten yaşanmış bir olayın etkisi olduğu düşünülmektedir. 1931'de İstanbul Defterdarlığı, Maliye arşivinden "lüzumsuz evrak" olarak ayrılan büyük miktarda Osmanlı belgesini hurda kâğıt olarak sattı. Bu evrak, Bulgaristan'daki bir kâğıt fabrikasına gitti ve Bulgar devleti tarafından kurtarıldı. Belgelerin bir kısmı iade edildi; kalan kısım bugün Sofya'daki Ulusal Kütüphane'de bulunur. Bu olay, zamanla anlatılırken ülkenin adı değişmiş ve "Romanya'ya satış" biçiminde de anlatılır olmuş olabilir. Balkanlar'daki iki komşu ülkenin karıştırılması, bu tür anlatılarda sık görülen bir durumdur.

İddianın izi: kim, nerede, nasıl söyledi?

"Osmanlı arşivi Romanya'ya satıldı" iddiası, belirli bir kişiye ya da kuruma bağlanabilen tek bir açıklamadan değil, sözlü anlatılardan ve sohbet ortamlarındaki paylaşımlardan yayılıyor gibi görünmektedir. Ekim 2026'da X'te yapılan taramalarda, iddiayı bu biçimiyle dile getiren öne çıkan bir paylaşım saptanmadı; buna karşılık 1931 Bulgaristan satışını farklı ayrıntılarla anlatan paylaşımlar sık görülüyor. İddianın izini sürmek isteyen okurlar için en sağlam yol, Türkiye'nin Devlet Arşivleri'nin kataloğuna ve iki ülke arasındaki 2006 protokolüne bakmaktır. Bu belgeler, satış değil işbirliği gösteriyor.

Osmanlı arşivi bugün nerede?

Osmanlı Devleti'nin merkez arşivi, bugün Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı'na bağlıdır ve İstanbul Kâğıthane'deki modern binasında korunur. Arşivde, yüz milyonlarca belge ve on binlerce defter bulunduğu belirtilir. Arşivin kataloğu çevrimiçi olarak araştırmacılara açıktır ve her yıl yurt içinden ve yurt dışından binlerce araştırmacı arşivde çalışır. Arşivin büyük bir kısmının bir başka ülkeye satıldığı iddiası belgelerle desteklenmez; aksine, arşiv son yıllarda dijitalleştirme çalışmalarıyla daha da erişilebilir hâle gelmiştir.

Komşunun rafındaki ortak tarih

Bu iddianın ilginç yanı, gerçek bir kaygıdan beslenmesidir. 1931'de Osmanlı belgelerinin hurda kâğıt olarak satılması, Türkiye'de derin bir yara bıraktı. Bu yara, zamanla farklı ülkelerin adlarıyla anlatılan yeni hikâyelere dönüştü. Romanya'daki Osmanlı belgelerinin varlığı ise bu hikâyelere inandırıcılık kazandırdı.

Bizce asıl hikâye, satış iddiasından çok daha ilgi çekicidir. Bükreş'teki, Sibiu'daki ve Romanya'nın diğer şehirlerindeki arşivlerde bulunan Osmanlı belgeleri, Eflak ve Boğdan'ın yüzyıllar boyunca İstanbul ile kurduğu ilişkinin canlı tanıklarıdır. Dobruca'nın tapu kayıtları, bölgede yaşamış Türk, Tatar, Romen ve Bulgar ailelerin hikâyelerini taşır. Bu belgeler, iki ülkenin tarihçilerinin birlikte çalışabileceği ortak bir mirastır ve 2006 protokolü bu ortak çalışmanın kapısını açmıştır.