Dobruca 1878 ve 'Romanya Osmanlı arşivini satın aldı' iddiası: 1931 belge satışının gerçek alıcısı

Türkiye'de zaman zaman dolaşıma giren bir iddiaya göre, Cumhuriyet'in ilk yıllarında Osmanlı arşivinin önemli bir kısmı Romanya'ya satıldı ve bu belgeler bugün Bükreş'te saklanıyor. İddia bazen Dobruca'nın 1878'de Romanya'ya geçmesiyle, bazen de Romanya'daki Osmanlı belgeleriyle ilişkilendirilir. Ancak belgelere bakıldığında, Romanya'nın Osmanlı arşivini satın aldığına dair hiçbir kanıt bulunmuyor; bu iddia kanıtsızdır. 1931'de Türkiye'de gerçekten Osmanlı belgelerinin hurda kâğıt olarak satıldığı bir olay yaşandı; ancak bu belgelerin alıcısı Romanya değil, Bulgaristan'dı. Romanya'daki Osmanlı belgeleri ise satın alınmış değil, Eflak ve Boğdan voyvodalıklarının yüzyıllar boyunca Osmanlı ile yaptığı yazışmalardan kalan belgelerdir. Bu yazıda, Dobruca'nın 1878'de Romanya'ya geçişini, 1931 belge satışını ve Romanya'daki Osmanlı belgelerinin gerçek kökenini anlatıyoruz.

1878: Dobruca Romanya'ya geçiyor

1877–1878 Osmanlı-Rus Savaşı, Osmanlı'nın Balkanlar'daki varlığını derinden sarstı. Romanya, bu savaşta Rusya'nın yanında yer aldı ve Mayıs 1877'de bağımsızlığını ilan etti. Savaşın sonunda imzalanan Ayastefanos Antlaşması'nın ardından, büyük güçler 13 Temmuz 1878'de Berlin Antlaşması'nı imzaladı. Bu antlaşmayla Romanya'nın bağımsızlığı tanındı. Rusya, Romanya'dan Güney Besarabya'yı aldı; buna karşılık Romanya'ya Kuzey Dobruca verildi. Kuzey Dobruca, Köstence (Constanța), Tulça (Tulcea), Mecidiye (Medgidia), Babadağ ve Mangalia gibi şehirleri kapsıyordu.

Dobruca'nın Romanya'ya geçmesi, bölgedeki Türk ve Tatar nüfus için büyük bir değişiklik oldu. Bu nüfusun önemli bir kısmı, 1878'den sonraki yıllarda Osmanlı topraklarına göç etti. Ancak bir kısmı Dobruca'da kaldı ve bugün Romanya'nın Türk ve Tatar topluluklarını oluşturuyor.

Romanya'daki Osmanlı belgeleri nereden geliyor?

Romanya'da, Bükreş'teki Romanya Ulusal Arşivi'nde ve Romanya Akademisi Kütüphanesi'nde, önemli sayıda Osmanlı belgesi bulunur. Bu belgeler, satın alınmış değil, Eflak ve Boğdan voyvodalıklarının yüzyıllar boyunca Osmanlı ile yaptığı resmî yazışmalardan kalmıştır. Osmanlı padişahları ve sadrazamları, Eflak ve Boğdan voyvodalarına fermanlar, beratlar ve mektuplar gönderirdi. Bu belgeler, voyvodalıkların arşivlerinde saklandı ve Romanya devletinin kurulmasından sonra Romanya'nın ulusal arşivine devredildi.

Romen Türkologlar, 20. yüzyıl boyunca bu belgeleri incelediler ve yayımladılar. Romanya'da Osmanlı belgeleri üzerine yapılan çalışmalar, Avrupa'daki Osmanlı araştırmalarının önemli bir parçası oldu. Mihail Guboglu ve Mustafa Ali Mehmet gibi Romen Türkologlar, bu belgelerin kataloglarını ve çevirilerini yayımladı.

İddianın izi: kim, nerede, nasıl söyledi?

Romanya'nın Osmanlı arşivini satın aldığı iddiasının en olası kaynağı, 1931 belge satışının hatalı aktarılmasıdır. Türk basınında ve popüler tarih yazılarında, 1931 satışı anlatılırken alıcının "bir Balkan ülkesi" olarak anılması, Bulgaristan ile Romanya'nın karıştırılmasına zemin hazırladı. Ayrıca Romanya'daki zengin Osmanlı belge koleksiyonlarının varlığı, bu belgelerin bir satın alma yoluyla oraya gittiği şeklinde yorumlandı.

Bu iddiayı destekleyen bir alım satım belgesi, bir antlaşma ya da resmî bir kayıt bilmiyoruz. Romanya arşivlerinin kendi tanıtımlarında ve Romen Türkologların yayımladığı kataloglarda, Osmanlı belgelerinin voyvodalık arşivlerinden geldiği açıkça belirtilir. 1931 satışını inceleyen Türk arşivcilerin çalışmaları da belgelerin Bulgaristan'a gittiğini gösterir. Bu nedenle iddianın kanıtsız olduğunu açıkça söylemek gerekiyor. Bu iddiayı X'te yaygınlaştıran belirli bir güncel paylaşım tespit etmedik; iddia daha çok forum tartışmalarında ve popüler tarih anlatılarında, 1931 olayının yanlış hatırlanmasıyla tekrarlanıyor.

Dobruca'nın arşivlerdeki izi

Dobruca'nın Osmanlı dönemine ait belgeleri, bugün hem İstanbul'daki Osmanlı Arşivi'nde hem de Romanya ve Bulgaristan'ın arşivlerinde bulunuyor. Osmanlı Arşivi'nde, Dobruca'ya ilişkin tahrir defterleri, vakıf kayıtları ve 19. yüzyıla ait idari belgeler yer alır. Romanya'da ise 1878'den sonraki döneme ait belgeler, Dobruca'daki Türk ve Tatar topluluklarının tarihini anlatır. Bu belgelerin birlikte incelenmesi, Dobruca'nın çok kültürlü tarihini anlamak için gereklidir.

Kanıtsız bir iddianın düzeltilmesi

Romanya'nın Osmanlı arşivini satın aldığı iddiası, kanıtsızdır. Gerçek olay, 1931'de Osmanlı belgelerinin hurda kâğıt olarak Bulgaristan'a satılmasıdır. Romanya'daki Osmanlı belgeleri ise satın alınmış değil, Eflak ve Boğdan voyvodalıklarının yüzyıllar boyunca Osmanlı ile yaptığı yazışmalardan kalmıştır. Bu ayrımı yapmak, hem tarihî doğruluk hem de Türkiye'nin komşu ülkelerle ilişkileri açısından önemlidir.

Bizce bu iddianın düzeltilmesi, 1931 olayının gerçek önemini de öne çıkarıyor. Osmanlı belgelerinin hurda kâğıt olarak satılması, Türkiye'nin arşiv mirasına verdiği zararın en acı örneklerinden biridir. Bu olayı doğru hatırlamak, arşivlerin korunmasının ve araştırmacılara açılmasının önemini anlamak için gerekli. Romanya ve Bulgaristan'daki Osmanlı belgeleri ise bugün ortak tarihimizin değerli tanıkları olarak, bu ülkelerin arşivcileri tarafından titizlikle korunuyor.