Meclis-i Mebusan (19 Mart 1877): Dolmabahçe'de açılan ilk Osmanlı parlamentosu

Meclis-i Mebusan, Osmanlı Devleti'nde halkın seçtiği temsilcilerden oluşan ilk parlamentodur. 1876 Kanun-ı Esasi'ye dayanılarak kurulan Meclis-i Umumi, padişahın atadığı üyelerden oluşan Meclis-i Ayan ile seçimle gelen üyelerden oluşan Meclis-i Mebusan'dan meydana geliyordu. İlk Meclis-i Umumi, 19 Mart 1877'de Dolmabahçe Sarayı'nda Sultan II. Abdülhamid'in katıldığı görkemli bir törenle açıldı. Açılış nutkunu padişah adına Mabeyn Başkâtibi Said Bey okudu. Meclis-i Mebusan'da Müslüman ve gayrimüslim milletvekilleri birlikte yer aldı. Meclis, iki yasama dönemi boyunca toplandı. Ancak 93 Harbi'nin yarattığı ağır koşullar altında, 14 Şubat 1878'de padişah tarafından süresiz olarak tatil edildi. Meclis, otuz yıl sonra, 17 Aralık 1908'de yeniden toplandı.

Seçimler ve milletvekilleri

Kanun-ı Esasi, Meclis-i Mebusan üyelerinin seçimle belirlenmesini öngörüyordu. Ancak anayasanın ilanıyla meclisin açılışı arasında geçen süre kısa olduğundan, ayrıntılı bir seçim kanunu çıkarılamadı. Bu nedenle ilk seçimler, Ekim 1876'da yayımlanan bir talimatname (Talimat-ı Muvakkate) ile yapıldı. Bu talimatnameye dayanılarak, vilayetlerdeki idare meclislerinin üyeleri milletvekillerini seçti. Böylece seçim, dolaylı bir yöntemle gerçekleştirildi.

İlk dönemde Meclis-i Mebusan'da 115 civarında milletvekili bulunuyordu. Bunların yaklaşık yetmişi Müslüman, kırk beşi ise Rum, Ermeni, Yahudi ve Bulgar gibi gayrimüslim tebaadandı. Milletvekilleri, Anadolu'dan Balkanlar'a, Arap vilayetlerinden Kafkasya sınırına kadar uzanan geniş bir coğrafyayı temsil ediyordu. Meclis-i Mebusan'ın ilk başkanı, padişahın atadığı Ahmed Vefik Paşa'ydı.

Açılış töreni

19 Mart 1877'deki açılış töreni, Dolmabahçe Sarayı'nın büyük muayede salonunda yapıldı. Törene padişah, bakanlar, Meclis-i Ayan ve Meclis-i Mebusan üyeleri, yabancı devletlerin elçileri ve önde gelen devlet adamları katıldı. Padişah adına okunan açılış nutkunda, anayasanın ilanından duyulan memnuniyet dile getirildi; devletin karşı karşıya bulunduğu güçlükler ve yapılması gereken reformlar anlatıldı. Tören, dönemin Avrupa basınında da geniş yer buldu; Londra'da yayımlanan Illustrated London News gibi dergiler, törenin gravürlerini yayımladı.

Meclisin çalışmaları

Birinci yasama dönemi, 19 Mart 1877'den 28 Haziran 1877'ye kadar sürdü. Bu dönemde meclis, Rusya ile savaşın başladığı zor bir ortamda çalıştı. Meclis, vilayetler kanunu, belediye kanunu, basın kanunu ve seçim kanunu gibi önemli kanun tasarılarını görüştü. Bu dönemde İstanbul ve vilayet belediyeleriyle ilgili kanunlar kabul edildi. Seçim kanunu ise görüşmeleri tamamlanamadan kaldı.

Milletvekilleri, meclis kürsüsünde vilayetlerindeki sorunları dile getirdi; vergi, güvenlik, yolsuzluk ve memurların davranışları gibi konularda hükûmeti eleştirdi. Bu eleştiriler, Osmanlı siyasi hayatında yeni bir deneyimdi. İlk kez farklı bölgelerden ve farklı inançlardan temsilciler, devletin sorunlarını açıkça tartışıyordu.

İkinci seçimler 1877 sonbaharında yapıldı ve ikinci yasama dönemi 13 Aralık 1877'de başladı. Bu dönemde savaşın kötü gidişi meclisteki tartışmaları sertleştirdi. Bazı milletvekilleri, savaşın yönetiminden sorumlu olanların hesap vermesini istedi.

İkinci Meşrutiyet'te yeniden açılış

1908 yazında II. Meşrutiyet'in ilanıyla Kanun-ı Esasi yeniden yürürlüğe girdi ve yeni seçimler yapıldı. Meclis-i Mebusan, 17 Aralık 1908'de Sultanahmet'teki Adliye binasında (Darülfünun binası olarak da bilinen yapıda) yeniden toplandı. Bu meclis, II. Meşrutiyet döneminde Osmanlı siyasi hayatının merkezi oldu. 1909'da yapılan anayasa değişiklikleriyle meclisin yetkileri genişletildi ve bakanlar meclise karşı sorumlu hâle getirildi. Osmanlı Meclis-i Mebusanı, son kez 1920 başında İstanbul'da toplandı. Bu son meclis, 28 Ocak 1920'de Misak-ı Millî kararlarını kabul etti. 16 Mart 1920'de İstanbul'un işgal edilmesinin ardından meclis faaliyetlerine son verdi. Bundan kısa süre sonra, 23 Nisan 1920'de Ankara'da Türkiye Büyük Millet Meclisi açıldı.

Kısa ömürlü bir meclisin uzun gölgesi

1877 meclisi, sadece iki yasama dönemi boyunca toplandı ve bir yıldan kısa bir süre çalıştı. Buna karşın Türk parlamento tarihinin başlangıç noktası olarak büyük bir anlam taşır. Anadolu, Rumeli ve Arap vilayetlerinden gelen Müslüman ve gayrimüslim temsilcilerin aynı salonda devletin sorunlarını tartışması, Osmanlı siyasi kültüründe yeni bir sayfa açtı.

Meclisin kısa ömrü, savaş koşullarının ve padişahın geniş yetkilerinin ağırlığını gösterir. Ancak bu deneyim, unutulmadı. 1908'de meclisin yeniden açılması, 1877'nin bir hatıra olarak yaşamaya devam ettiğini gösterdi. Dolmabahçe'deki açılış töreninden Ankara'daki 23 Nisan 1920'ye uzanan yol, bu ilk denemenin ne kadar uzun bir etkiye sahip olduğunu anlatır.