Plevne Savunması (1877): Osman Paşa'nın tabyaları ve beş aylık kuşatma

Plevne Savunması, 1877–1878 Osmanlı–Rus Savaşı sırasında, bugün Bulgaristan'ın kuzeyinde yer alan Plevne (Pleven) şehrinde, Osmanlı ordusunun Rus ve Romen kuvvetlerine karşı yaklaşık beş ay süren direnişidir. Osmanlı kuvvetlerine Osman Nuri Paşa komuta ediyordu. Osman Paşa, Temmuz 1877'de Vidin'den hareket ederek Plevne'ye ulaştı ve şehrin çevresini kısa sürede tabyalar ve siperlerle güçlendirdi. Rus ve Romen orduları, Temmuz ve Eylül 1877'de Plevne'ye üç büyük saldırı düzenledi; bu saldırıların hepsi ağır kayıplarla püskürtüldü. Bunun üzerine Rus komutanlığı, şehri kuşatarak açlıkla teslim almaya karar verdi. Kuşatma altındaki şehirde erzak ve cephane tükenince, Osman Paşa 10 Aralık 1877'de kuşatmayı yarmaya çalıştı; ancak ağır yaralandı ve teslim olmak zorunda kaldı. Plevne'deki direniş, Osman Paşa'ya "Gazi" unvanını kazandırdı ve Türk halk kültüründe "Plevne Marşı" ile ölümsüzleşti.

Plevne'ye yürüyüş

Haziran 1877'de Rus ordusu, Ziştovi yakınlarında Tuna Nehri'ni geçti. Rus kuvvetlerinin bir kısmı güneye, Balkan geçitlerine doğru ilerlerken bir kısmı da batıya, Niğbolu kalesine yöneldi. Niğbolu, Temmuz 1877'de Rusların eline geçti. Bu sırada Vidin'de bulunan Osman Paşa, emri üzerine kuvvetlerini Plevne'ye yürüttü. Osman Paşa, yaklaşık 15.000 askerle 19 Temmuz 1877'de Plevne'ye ulaştı.

Plevne, Tuna'dan Balkan dağlarına ve Sofya'ya uzanan yolların kavşağında bulunan stratejik bir kasabaydı. Osman Paşa, şehrin çevresindeki tepelere hızla tabyalar ve siperler kazdırdı. Askerlerin elinde, uzun menzilli Peabody-Martini tüfekleri ve hızlı atış yapabilen Winchester tüfekleri bulunuyordu. Bu silahlar, savunmanın etkinliğini önemli ölçüde artırdı.

Üç büyük saldırı

İlk Rus saldırısı, 20 Temmuz 1877'de yapıldı. General Schilder-Schuldner komutasındaki Rus kuvvetleri, Osmanlı tabyalarına saldırdı; ancak ağır kayıplar vererek geri çekildi. İkinci saldırı, 30 Temmuz 1877'de daha büyük bir kuvvetle gerçekleştirildi. Bu saldırı da başarısız oldu ve Ruslar binlerce kayıp verdi.

Bu iki yenilgi üzerine Rus komutanlığı, Romanya'dan yardım istedi. Romanya Prensi Karl (sonraki Kral I. Karol), Romen ordusuyla Plevne'ye geldi ve birleşik kuvvetlerin komutasını üstlendi. 11–12 Eylül 1877'de Rus ve Romen orduları, Plevne'ye üçüncü ve en büyük saldırıyı düzenledi. Bu saldırıda Romen kuvvetleri, Grivitsa tabyalarından birini ele geçirmeyi başardı. General Skobelev komutasındaki Rus birlikleri de şehrin güneyindeki bazı tabyalara ulaştı. Ancak Osmanlı'nın karşı saldırıları sonucunda Ruslar bu mevzilerden geri çekilmek zorunda kaldı. Üçüncü saldırıda Rus ve Romen ordularının kaybı on binleri buldu.

Kuşatma ve açlık

Üç başarısız saldırının ardından Rus komutanlığı, Sivastopol savunmasıyla tanınan mühendis General Eduard Totleben'i Plevne'ye gönderdi. Totleben, şehri saldırıyla almak yerine tam bir kuşatma altına almayı önerdi. Rus ve Romen orduları, Plevne'nin çevresini kuşatarak şehrin bağlantı yollarını kesti. Ekim 1877'de Plevne'nin Sofya ile bağlantısını sağlayan Gorni Dubnik ve Telis mevzileri Rusların eline geçti. Böylece Plevne tamamen kuşatıldı.

Kuşatma altındaki şehirde erzak ve cephane giderek azaldı. Osman Paşa, İstanbul'dan şehri boşaltma izni istedi; ancak İstanbul, savunmanın devam etmesini istedi. Kasım ayına gelindiğinde askerlerin yiyeceği büyük ölçüde tükenmişti; soğuk ve hastalık da kayıpları artırıyordu.

10 Aralık 1877: Son yarma girişimi

Erzakın tamamen tükenmesi üzerine Osman Paşa, 10 Aralık 1877 sabahı kuşatmayı yarmak amacıyla Vit Nehri üzerinden batıya doğru bir saldırı başlattı. Osmanlı askerleri, ilk Rus hatlarını aşmayı başardı. Ancak saldırı sırasında Osman Paşa'nın bacağından ağır yaralanması ve Rus takviyelerinin gelmesiyle yarma girişimi başarısız oldu. Osman Paşa, aynı gün teslim olmaya karar verdi.

Teslim töreninde Rus komutanları, Osman Paşa'ya büyük saygı gösterdi. Rus Çarı II. Aleksandr, Osman Paşa'yı kabul etti ve ona kılıcını geri verdi. Osman Paşa, savaş esiri olarak Rusya'ya, Harkov'a götürüldü. Savaşın ardından İstanbul'a döndüğünde, Sultan II. Abdülhamid tarafından büyük bir törenle karşılandı ve kendisine "Gazi" unvanı verildi.

Bir marş, iki müze

Plevne savunması, Türk halk kültüründe derin izler bıraktı. "Tuna Nehri akmam diyor" ve "Osman Paşa Plevne'de" gibi türküler ve "Plevne Marşı", bu direnişi kuşaktan kuşağa aktardı. Osman Paşa'nın adı, Türkiye'de birçok okula, caddeye ve semte verildi.

Plevne, Rus, Romen ve Bulgar tarihinde de önemli bir yere sahiptir. Bulgaristan'ın Pleven şehrinde, kuşatmanın sahnelerini canlandıran büyük bir panorama müzesi bulunur. Moskova'da ise kuşatmada ölen Rus askerleri anısına dikilen bir anıt vardır. Romanya'da Grivitsa tabyasının alınması, bağımsızlık savaşının simgesi olarak anılır. Böylece Plevne, aynı tarihte farklı milletlerin kendi hikâyelerini aradığı ortak bir hafıza mekânı hâline gelmiştir. Bu hatıraları yan yana okumak, savaşın her tarafta bıraktığı acıyı ve cesareti birlikte görmeyi sağlar.