Nizâm-ı Cedîd (1793–1807): III. Selim'in yeni ordusu, İrâd-ı Cedîd hazinesi ve sonu

Nizâm-ı Cedîd, Osmanlıca "yeni düzen" demektir. Dar anlamda Sultan III. Selim'in 1793'te kurdurduğu, Avrupa usulüyle eğitilmiş yeni piyade ordusunun adıdır. Geniş anlamda ise bu orduyla birlikte yürütülen askerî, mali, diplomatik ve eğitim alanlarındaki yenilik programının bütününe verilen addır. Yeni ordu, Levent Çiftliği ve Üsküdar'daki kışlalarda yetiştirildi; masrafları, aynı adla anılan programın bir parçası olarak kurulan İrâd-ı Cedîd hazinesinden karşılandı. 1806'ya gelindiğinde yirmi bini aşkın askere ulaşan bu ordu, 1807'deki Kabakçı Mustafa İsyanı sırasında dağıtıldı. Nizam-ı Cedid'in kısa ömrü, XIX. yüzyıl Osmanlı reformlarının hem ilk deneyi hem de en ağır dersi oldu.

Neden yeni bir ordu?

1768–1774 ve 1787–1792 savaşlarında alınan ağır yenilgiler, Osmanlı devlet adamlarını ordunun durumu hakkında açık sözlü olmaya zorladı. Yeniçeri Ocağı, XVII. yüzyıldan itibaren askerî işlevinden uzaklaşmış, ulufe defterlerine kayıtlı olup sefere katılmayan, esnaflık yapan ve maaş senetlerini (esame) alıp satan geniş bir zümreye dönüşmüştü. Tımarlı sipahi sistemi de büyük ölçüde çözülmüştü. Savaş alanında karşılaşılan Rus ve Habsburg orduları ise düzenli eğitim alan, disiplinli, ateşli silahları toplu ve hızlı biçimde kullanan birliklerden oluşuyordu. Özi, İsmail ve Maçin'deki yenilgiler bu farkın sonucuydu.

Yaş Antlaşması'nın ardından III. Selim, devlet ricalinden, ulemadan ve askerlerden devletin kurtuluşu için neler yapılması gerektiğini anlatan yazılı görüşler, yani lâyihalar istedi. Sunulan lâyihaların büyük kısmı ordunun yeniden düzenlenmesi gerektiğinde birleşiyordu. Kimileri yeniçeri ocağının ıslah edilmesini, kimileri ise ocağın yanında yeni bir ordu kurulmasını önerdi. III. Selim ikinci yolu seçti; ama ocağı kaldırmak yerine, onunla yan yana yaşayacak yeni bir kuruluş oluşturmaya karar verdi.

Kuruluş ve teşkilat

Yeni ordunun çekirdeği, sadrazam Koca Yusuf Paşa'nın savaş sırasında Rus esirlerinden ve devşirilen gönüllülerden oluşturduğu küçük bir birliğe dayanır. 1793'te bu birlik, Levent Çiftliği'nde yerleşik bir eğitim düzenine kavuştu ve nizamnamelerle teşkilatı belirlendi. Askerler, Avrupa usulü talimlerle eğitiliyor, tüfek kullanımı, saf düzeni ve manevra öğreniyordu. Birliklerin başında Bostancıbaşı ve ardından ayrı bir nazır bulunuyordu. 1799'da Üsküdar'da yeni bir kışla yapıldı; bu kışla, sonraki yüzyılda büyük ölçüde yeniden inşa edilerek Selimiye Kışlası adıyla bugüne ulaştı.

Askerler Anadolu'dan, özellikle Karaman ve Anadolu eyaletlerinden toplanıyordu. Taşradaki ayanlardan ve valilerden, belirli sayıda genci yeni orduya göndermeleri istendi. Anadolu'daki bu toplama, büyük ölçüde Karaman valisi Kadı Abdurrahman Paşa gibi programı destekleyen yöneticilerin gayretiyle yürütüldü. Rumeli'de ise ayanların önemli bir kısmı yeni orduya karşı mesafeli duruyordu; bu durum ileride Nizam-ı Cedid'in sonunu getirecek gerginliklerin kaynaklarından biri oldu.

Yalnızca bir ordu değil

Nizam-ı Cedid programı, askerî alanın çok ötesine geçiyordu. Topçu, humbaracı ve lağımcı ocakları yeniden düzenlendi; bu birliklerde de Avrupa usulü eğitime geçildi. Tersanede Fransız gemi mühendisleri çalıştırıldı ve yeni tip gemiler inşa edildi. 1795'te kara ordusu için Mühendishâne-i Berrî-i Hümâyûn kuruldu; buradaki matbaada askerî kitaplar ve haritalar basıldı. Diplomasi alanında ise 1793'ten itibaren Londra, Viyana, Berlin ve Paris'te sürekli elçilikler açıldı.

Taşra yönetiminde ayanların gücünü sınırlama, tahıl ticaretini düzenleme ve İstanbul'un iaşesini güvence altına alma gibi alanlarda da düzenlemeler yapıldı. Bu geniş kapsam, Nizam-ı Cedid'in bir askerî reformdan çok, devletin bütün işleyişini yeniden düzenleme arayışı olduğunu gösterir. Ancak programın merkezinde her zaman ordu kaldı ve muhaliflerin tepkisi de en çok orduya yöneldi.

Savaş alanındaki ilk sınav: Akka

Nizam-ı Cedid birlikleri ilk kez 1799'da Napolyon'un Suriye seferi sırasında savaştı. Akka savunmasında ve ardından Mısır'daki çatışmalarda yer alan birliklerin disiplinli tutumu, yabancı gözlemcilerin dikkatini çekti. Akka'nın savunması, Cezzar Ahmed Paşa'nın kuvvetleri ve İngiliz donanmasının desteğiyle birlikte gerçekleşti; Nizam-ı Cedid birlikleri bu savunmanın parçalarından biriydi. Bu başarı, programın İstanbul'daki destekçilerine güçlü bir dayanak sağladı ve yeni ordunun büyütülmesini hızlandırdı.

Edirne Vakası (1806)

1805'te yeni orduya Rumeli'den de asker alınmasını öngören bir düzenleme çıkarıldı. Bu karar, Rumeli'deki ayanlar ve yeniçeriler arasında büyük bir tepkiye yol açtı. 1806 yazında Rumeli'ye gönderilen Nizam-ı Cedid birlikleri, Edirne yakınlarında ayanların ve yeniçerilerin silahlı direnişiyle karşılaştı. Çatışmaların büyümesinden çekinen III. Selim, birlikleri geri çağırdı. Bu olay Edirne Vakası olarak anılır. Geri adım, muhaliflere padişahın kararlılığının sınırlı olduğu mesajını verdi. Aynı yıl Rusya ile yeni bir savaş başladı ve ordunun büyük kısmı cepheye gitti.

1807: Kabakçı İsyanı ve dağılma

Mayıs 1807'de Boğaz'ın girişindeki Rumeli Kavağı tabyalarında görevli yamaklara Nizam-ı Cedid kıyafeti giydirilmek istenmesi üzerine isyan çıktı. Kabakçı Mustafa önderliğindeki yamaklar, bu kıyafeti giydirmek isteyen görevliyi öldürerek İstanbul'a yürüdü. Yeniçeriler ve bazı ulema da isyana katıldı. İsyancılar, programın önde gelen isimlerinin teslim edilmesini istedi; bunların birçoğu öldürüldü. III. Selim, isyanı yatıştırmak umuduyla Nizam-ı Cedid'i kaldırdığını ilan etti; ancak bu yeterli olmadı. Şeyhülislam'ın fetvasıyla padişah 29 Mayıs 1807'de tahttan indirildi. Nizam-ı Cedid birlikleri dağıtıldı, kışlalar boşaltıldı.

Sonraki hayatı: Sekban-ı Cedid ve ötesi

Nizam-ı Cedid'in fikri, kurumuyla birlikte ölmedi. 1808'de İstanbul'a gelen Alemdar Mustafa Paşa, sadrazamlığı sırasında yeni bir ordu kurdu ve buna Sekbân-ı Cedîd adını verdi; ad bilinçli olarak değiştirilmişti, ama içerik büyük ölçüde aynıydı. Kasım 1808'deki yeniçeri ayaklanması bu yeni denemeyi de sona erdirdi. Nihayet 1826'da II. Mahmud, yeniçeri ocağını kaldırdıktan sonra Asâkir-i Mansûre-i Muhammediyye adlı yeni orduyu kurdu. Bu ordunun teşkilatında, Nizam-ı Cedid deneyiminden gelen pek çok unsur yaşamaya devam etti.

Arşivdeki Nizam-ı Cedid

Nizam-ı Cedid dönemi, Osmanlı arşivinin en zengin dönemlerinden biridir. İstanbul'daki arşivde, yeni ordunun nizamnameleri, İrâd-ı Cedîd hazinesinin defterleri, taşradan asker toplanmasına dair yazışmalar ve III. Selim'in hatt-ı hümâyunları ayrı ayrı izlenebilir. Lâyihaların bir kısmı yayımlanmış, bir kısmı hâlâ yazma hâlinde korunmaktadır. Nizam-ı Cedid'i Avrupa'ya tanıtan en eski kitaplardan biri, Mühendishane hocası Mahmud Raif Efendi'nin Fransızca yazdığı ve 1798'de Üsküdar'da basılan Tableau des nouveaux règlements de l'Empire Ottoman adlı eserdir. Bu eser, yeni düzenin kurumlarını resimlerle anlatır.

İki ordu, bir hazine sorunu

Nizam-ı Cedid'in başarısızlığını anlatırken genellikle yeniçerilerin direnişi öne çıkarılır. Biz meseleye bakarken bir başka noktanın daha az konuşulduğunu fark ettik: yeni ordu, eski ordunun yanında, onu kaldırmadan kurulmuştu. Bu, devletin aynı anda iki orduyu beslemesi anlamına geliyordu. Üstelik İrâd-ı Cedîd, eski düzenden pay alan geniş bir kesimin gelirlerini yeni orduya kaydırıyordu. Böylece reform, yalnızca askerî bir değişiklik değil, gelir dağılımında bir yeniden düzenleme olarak algılandı ve tepkiler ocak duvarlarının çok ötesine yayıldı.

III. Selim'in ocağı kaldırmaktan kaçınması, bir zaaf olarak görülebilir; ama dönemin şartlarında bunun bir çatışmayı erteleme çabası olduğu da açıktır. Sonuçta erteleme işe yaramadı ve çatışma, padişahın hayatına mal olan bir biçimde patladı. II. Mahmud'un on sekiz yıl bekleyip önce ocağı kaldırması, ardından yeni orduyu kurması, bu dersin doğrudan sonucudur. Bu yüzden Nizam-ı Cedid'i bir "başarısız deneme" diye kapatmak yerine, Osmanlı'nın modern ordu fikrine giden yolda ilk kurulan ve en çok bedel ödenen köprü olarak görmek gerekir.