II. Selim, Kanuni Sultan Süleyman ile Hürrem Sultan'ın oğludur ve 1566–1574 yılları arasında hüküm sürdü. Türk literatüründe Feridun Emecen, onun İstanbul'da doğup tahta çıkan ilk padişah olduğunu ve sekiz yıllık saltanatında hiçbir sefere çıkmayan ilk Osmanlı hükümdarı olduğunu vurgular. Dönemi, Veziriazam Sokullu Mehmed Paşa'nın devlet işlerini yönettiği, Kıbrıs'ın alındığı, İnebahtı'da donanmanın yenildiği ve Tunus'un fethedildiği yıllardır. Nakkaş Osman'ın Şemâilnâme'sinde II. Selim portresi, 1579Görsel: Wikimedia Commons, Public domain, yazar: Nakkaş Osman, Şemâ'ilnâme, 1579, Istanbul, Topkapı Sarayı Müzesi, Н. 1563. Dosya sayfası
Doğumu ve şehzadeliği
Selim, Veziriazam Makbul İbrahim Paşa'nın düğün şenlikleri sırasında 30 Mayıs 1524'te Topkapı Sarayı'nda doğdu. Altı yaşındayken iki ağabeyi Mustafa ve Mehmed ile birlikte sünnet edildi; bu vesileyle Atmeydanı'nda yirmi gün kadar süren şenlikler yapıldı (Temmuz 1530). Babası onu 1538 Kara Boğdan ve 1541Macaristan seferlerine götürdü. 1542'de Konya sancakbeyi oldu; ağabeyi Şehzade Mehmed'in 1543'te ölümünden sonra Hürrem Sultan'ın hayattaki en büyük oğlu olarak öne çıktı ve 6 Ağustos 1544'te Manisa'ya ulaştı.
Dikkat: yanlış bilinen
Doğum ve sünnet tarihleri kaynaklara göre değişir. Emecen doğumu 30 Mayıs 1524 (26 Receb 930) olarak verir; Türk literatürü 28 Mayıs 1524 yazar. Sünnet düğünü için Emecen "Zilkade 936 / Temmuz 1530" ve yirmi gün sürdüğünü, Türk literatürü ise 27 Haziran 1530'da başlayıp bir hafta sürdüğünü belirtir. Sarayda kaldığı yıllar hakkında ayrıntılı bilgi azdır.
Emecen, dönemin yabancı kaynaklarının Selim'in Manisa'da zevk ve eğlenceye dalmasını öne çıkardığını, Âlî Mustafa Efendi'nin de yanında yirmi yediden fazla şair, nedim ve sohbet ehli bulunduğunu yazdığını aktarır. Şehzade Mustafa1553'te idam edildiğinde Selim, babasının Nahçıvan seferine katıldı ve uysal tavırlarıyla onun takdirini kazandı.
Bayezid ile taht mücadelesi
Hürrem Sultan'ın 1558'de ölümü, Selim ile kardeşi Şehzade Bayezid arasındaki çekişmeyi şiddetlendirdi. Kanuni iki oğlunu birbirinden uzaklaştırarak Selim'i Konya'ya, Bayezid'i Amasya'ya gönderdi (6 Eylül 1558). Selim, babasının desteğiyle asker topladı. 29 Mayıs 1559'da Konya dışında iki gün süren kanlı bir çatışmada, özellikle lalası Lala Mustafa Paşa'nın gayretleriyle Bayezid bozguna uğradı. Bayezid oğullarıyla İran'a sığındı; Selim 4 Aralık 1559'da Konya'ya döndü ve artık tahtın tek varisi durumundaydı. Bu taht mücadelesi, Selim'in fiilen katılıp yönettiği ilk ve son askerî harekâttı.
Ek bilgi
Yabancı gözlemciler: Emecen, Habsburg elçisi Busbecq'in Selim'i annesine benzeyen, şişmanca, kırmızı yüzlü biri olarak anlattığını ve askerin onunla alay ettiğini yazdığını aktarır. Venedik elçisi Navagero1553'te onu cimri ve ikiyüzlü olarak anar. Stephan Gerlach ise Kütahya'da iken Yasef Nasi'nin ona borç para ve mücevher getirdiğini kaydeder. Emecen, Busbecq'in bazı bilgilerinin ne derece doğru olduğunun kestirilemediğini belirtir; bu nedenle yabancı elçi tasvirleri bir bakış açısı olarak okunmalıdır.
Tahta çıkış ve cülus krizi
Kanuni'nin Sigetvar önlerinde ölümü üzerine Selim, Sokullu'nun haberiyle süratle İstanbul'a geldi. Geliş tarihi kaynaklarda farklıdır (Selânikî 30 Eylül, Feridun Bey 23 Eylül, Vüsûlî 21 Eylül); Lokman, Cenâbî ve Mehmed b. Mehmed gibi çağdaş tarihçiler 24 Eylül 1566 Pazartesi'de birleşir. Şeyhülislam Ebussuud Efendi başta olmak üzere devlet ileri gelenleri biat etti.
Selim orduya katılmak için yola çıktı, ama Sokullu'nun mektubuyla Belgrad'a döndü. Babasının cenazesini Belgrad'da siyahlar giyerek karşıladı ve Sokullu'nun yönlendirmesiyle kapıkulu askerine cülus bahşişi dağıtmak zorunda kaldı. Bahşişten memnun kalmayan yeniçeriler 5 Aralık'ta İstanbul'a gelindiğinde yolları kapattı; ikinci vezir Pertev Paşa ile Kaptan-ı derya Piyâle Paşa'yı mızrak darbeleriyle attan düşürdüler. Kapıkulunun gücünü yakından gören padişah bütün işleri veziriazamına bıraktı. II. Selim ile Fransa Kralı IX. Charles arasındaki 1569 ahidnamesinin 16. yüzyıl kopyasıGörsel: Wikimedia Commons, CC BY-SA 3.0, yazar: Uploadalt. Dosya sayfası
Saltanat dönemi
Saltanatın ilk dış krizleri Basra'daki Ulyanoğlu isyanı ve Yemen'deki İmam Mutahhar isyanıydı (1567). Edirne'de Habsburglarla savaş durumuna son veren antlaşma imzalandı (17 Şubat 1568). Sokullu'nun merkezden yönettiği Astrahan seferi (1569) ve İstanbul'da 19 Eylül 1569'da çıkan büyük yangın bu yıllardadır.
Dönemin en önemli harekâtı Kıbrıs seferiydi. Padişah, şehzadeliğinden beri Kıbrıs'ın alınmasına önem verdiğini belirtti ve Sokullu'nun kesin muhalefetine rağmen seferde ısrar ederek komutayı eski lalası Lala Mustafa Paşa'ya verdi. Adanın fethi 1571'de tamamlandı; hemen ardından donanmanın İnebahtı'da uğradığı yenilginin haberi Edirne'de geldi. Padişah derhal yeni bir donanma yapılmasını emretti; 1573'te Venedik'le barış yapıldı, 1574'te donanma Tunus'u aldı ve kaptanı Kılıç Ali Paşa20 Kasım 1574'te İstanbul'a döndü.
Tarih notu
Kronoloji: 30 Mayıs 1524: Doğum (Emecen). 1542: Konya sancakbeyliği. 1544–1558: Manisa sancakbeyliği. 29 Mayıs 1559: Konya'da Bayezid'e karşı zafer. 24 Eylül 1566: İstanbul'da cülus. 17 Şubat 1568: Habsburglarla Edirne Antlaşması. 1570–1571: Kıbrıs seferi. 7 Ekim 1571: İnebahtı yenilgisi. 1574: Tunus'un fethi. 13 Aralık 1574: Ölüm (Emecen'in vardığı sonuç).
Ölümü
Hastalığına sebep olarak sarayda yeni yaptırdığı hamamda ayağı kayıp düşmesi, ardından şiddetli bir humma ve mide rahatsızlığı gösterilir; başka bir rivayete göre içkiyi birden bırakması rahatsızlığına yol açmıştır. Stephan Gerlach ise ölüm sebebini farklı açıklar. Cenazesi III. Murad'ın İstanbul'a gelişine kadar on iki gün saraydaki buzlukta bekletildi; ardından Ayasofya Camii avlusunda kendi emriyle yapımına başlanan türbesinin bulunduğu yere, öldürülen beş şehzadesiyle birlikte gömüldü. Ayasofya avlusundaki II. Selim TürbesiGörsel: Wikimedia Commons, CC BY-SA 3.0, yazar: Mogadir. Dosya sayfası
Dikkat: yanlış bilinen
Ölüm tarihi tartışmalıdır. Türk literatürü ölüm tarihini 15 Aralık 1574 olarak verir; bu, Emecen'in aktardığı Selânikî'nin tarihidir (1 Ramazan 982). Emecen ise Gerlach'ın, Mehmed b. Mehmed'in, Cenâbî'nin ve Lokmân b. Hüseyin'in kayıtlarını karşılaştırarak ölümün 13 Aralık 1574 Pazartesi (28 Şâban 982) olduğu sonucuna varır ve bu dört kaynağın belirsizliği giderdiğini yazar. Halk arasında yaygın "Sarhoş Selim" lakabı Türk literatüründe geçer; Emecen ise onu dönemin kaynaklarına göre eğlence ve içki meclislerine düşkün olmakla birlikte cömert ve kimsenin kalbini kırmak istemeyen bir hükümdar olarak tanıtır.
Değerlendirme
II. Selim'in cuma selamlığı için halk içine az çıkması ve ordunun başında sefere gitmemesi, padişahlık anlayışında keskin bir farklılaşmayı başlattı. Fransız elçilik heyetinden Philippe du Fresne-Canaye1573'te onun üç ayda yalnızca iki kez cuma için saraydan çıktığını yazar. Selim, dedesi Yavuz gibi Edirne'yi çok sevdi; Mimar Sinan'ın şaheseri Selimiye Camii onun adına Edirne'de yapıldı. Kızlarından İsmihan SultanSokullu Mehmed Paşa ile, Gevherhan Sultan Piyâle Paşa ile evlendirildi; tek bilinen eşi Nurbânû Sultan'dı.
II. Selim dönemi: büyük resimde yeri
II. Selim dönemini 'sefere çıkmayan padişah' kalıbıyla küçümsemek bize haksız görünüyor. Bu dönemde devlet işleri büyük ölçüde Sokullu Mehmed Paşa'nın elindeydi ve Kıbrıs'ın fethi gibi önemli sonuçlar alındı. Öte yandan padişahın bizzat sefere çıkmaması, sonraki dönemlerde gücün sarayın içindeki gruplara kaymasının işaretlerinden biri olarak görülebilir.
#1
