Mehmed Ubeydullah Efendi, Soyadı Kanunu'ndan sonra Mehmet Ubeydullah Hatipoğlu, Jön Türkler arasında, II. Meşrutiyet'te ve TBMM'nin ilk yıllarında renkli kişiliğiyle tanınan siyasetçi ve özellikle Amerika anılarıyla bilinen yazardır. 1858'de İzmir'de doğdu, 11 Ağustos 1937'de öldü.
Aile ve öğrenim
Babası İzmir'in Hatipoğulları ailesinden âlim Hoca Şakir Efendi, annesi Musulluzadelerdendir; aile Bektaşi geleneğine bağlıydı. Anılarında evlerinde babasının iki üç bin, annesinin elli cilt kitabı bulunduğunu yazar. Medreselerden icazet aldıktan sonra bir süre Tıbbiye'de okudu.Sürgün ve kaçaklık
II. Abdülhamid onu Büyük Sahra'daki Fizan'a sürdü. Hakkında sürgün kararı çıkınca Avrupa'ya, oradan Amerika'ya gitti. Kendisi bu yılları "bir buçuk sene hapis, beş buçuk sene nefiy, on sene kaçak" diye özetler.Mebus
II. Meşrutiyet'te yurda döndü; Meclis-i Mebusan'ın I. ve II. döneminde Aydın, III. döneminde İzmir mebusu oldu. Merdivenköy Bektaşi Tekkesi'nin şeyhiydi.Afganistan heyeti
Birinci Dünya Savaşı'nda Teşkilat-ı Mahsusa için çalıştı. Enver Paşa, Kâbil'e Rauf (Orbay) Bey heyetinden ayrı olarak Ubeydullah Efendi başkanlığında bir heyet daha gönderdi; iki heyetin birbirinden haberi yoktu. Heyetin kurmay başkanı eski Basra Valisi Süleyman Şefik Paşa, doktoru Fahri Kutlar'dı. 8 Nisan 1915'te başlayan yolculuk, Kâbil'e varamadan Tahran'da İngilizlerce tutuklanmasıyla bitti.Malta ve Cumhuriyet
1919'da serbest kaldı, 1920'de yeniden tutuklanıp Malta'ya gönderildi. Cumhuriyet döneminde 1931 ve 1935'te CHP'den Beyazıt milletvekili seçildi; son yıllarında Beyoğlu Evlendirme Dairesi'nde nikâh memurluğu yaptı. Mahmut Esat Bozkurt'un dayısıdır. Zincirlikuyu Mezarlığı'nda dostu Abdülhak Hamit Tarhan'ın yanına gömüldü.Anlatı karşılaştırması: İkinci sürgünün süresi
Ek bilgi
Belge şunu kaydediyor: Ubeydullah Efendi 1918'de tutuklanıp 1919'da Malta'ya sürüldü, yıl içinde serbest kaldı; 1920'de yeniden sürgüne gönderildi, ardından Almanya'ya geçti; 1926-1931 arasında nikâh memurluğu yaptı ve 11 Ağustos 1937'de öldü (Kırmızı) (Çavdar). Tarihçi şöyle diyor: Abdulhamit Kırmızı, TDV İslâm Ansiklopedisi'nde Ubeydullah Efendi'nin Mayıs 1920'de yeniden sürgüne gönderildiğini ve bir yıl sonra serbest bırakıldığını, İtalya üzerinden Almanya'ya geçip Münih'te yaşadığını yazıyor (Kırmızı). Döndü Çavdar ise makalesinde doğumunu 10 Ocak 1858 İzmir olarak veriyor, 24 Ağustos 1918'de tutuklanmış olduğunu, İskenderiye'deki Seydi Beşir kampında iki ay kaldığını, Malta'da 2 Haziran ile 25 Ağustos 1919 arasında bulunduğunu ve ikinci sürgünün yaklaşık iki yıl sürdüğünü anlatıyor (Çavdar). Farklı görüş: İkinci sürgünün süresi bir anlatıda bir yıl (Kırmızı), diğerinde yaklaşık iki yıl olarak veriliyor (Çavdar). Hüküm okurun: Anlatılar yan yana verildi; değerlendirme okura bırakıldı.