Ahmet Ferit Tek (1878-1971): Fizan sürgünü, Türk Ocağı'nın ilk seçilmiş başkanı

Kimdir?

Ahmet Ferit Tek, Türk Ocağı'nın kurucularından, Birinci Meclis'in Maliye Vekili ve Türkiye Cumhuriyeti'nin ilk Dahiliye Vekili (İçişleri Bakanı) olan asker kökenli siyasetçi ve diplomattır. Türkçe Vikipedi'ye göre Son Osmanlı Meclis-i Mebusanı'nda, TBMM'nin I. ve II. dönemlerinde milletvekilliği yaptı; I. ve II. İcra Vekilleri Heyeti ile Cumhuriyet'in ilk iki hükûmetinde bakan oldu, ardından Londra, Varşova ve Tokyo'da büyükelçilik yaptı. Fecr-i Âti döneminin kadın yazarlarından Müfide Ferit Tek'in eşi, sanat tarihçisi Emel Esin'in babasıdır.

Harbiye, Taşkışla ve Trablusgarp

Türkçe Vikipedi'ye göre 7 Mart 1878'de Bursa'da doğdu; babası Maliye muhasebecilerinden Mustafa Reşit Bey, annesi Hanife Leyla Hanım'dır. Darülfeyz Mektebi ve Gülhane Rüştiyesi'nden sonra Kuleli Askerî İdadisi'ne, 1894'te Harbiye Mektebi'ne girdi ve 1896'da piyade asteğmeni olarak mezun oldu. 1897-1898'de meşrutiyetçi öğrencilere karşı açılan soruşturmada arkadaşı Yusuf Akçura'yı korumak isterken tutuklandı. 102 gün Taşkışla'da tutulduktan sonra Fizan'a sürüldü; 8 Eylül 1897'de Şeref vapuruyla İstanbul'dan ayrıldı ve bir haftalık yolculukla Trablusgarp'a vardı. Sürgünleri Fizan'a götürecek yol parası bulunamadığı için Trablusgarp'ta hapsedildiler; bir yıl zindanda kaldı. 1898'de affedilip rütbesi iade edildi ve Trablusgarp'taki tümen kurmaylığında çalışmaya başladı. Eşi Müfide Hanım ile burada tanıştı.

1900'de Yusuf Akçura ile birlikte Trablusgarp kıyısından bir kayıkla Tunus'a, oradan Paris'e kaçtılar. Paris'te siyasi faaliyetlerini sürdürürken Siyasal Bilgiler Okulu'na (École Libre des Sciences Politiques) devam etti ve 29 Haziran 1903'te okulu yedinci olarak, onur ödülüyle bitirdi. Öğrenciyken 4 Şubat 1902'deki I. Jön Türk Kongresi'ne katıldı. 1907'de Paris'te Müfide Hanım ile evlendi; kızları Emel 1914'te doğdu.

Kahire, Mülkiye ve Millî Meşrutiyet Fırkası

Türkçe Vikipedi'ye göre 1903-1908 arasında kesin olarak belli olmayan bir tarihte Kazan'a gidip Akçura'yı ziyaret etti, ardından Mısır'a yerleşerek Kahire'de çıkan Türk gazetesine yazdı. İkinci Meşrutiyet'in ilanından sonra 1908'de İstanbul'a döndü, Şura-yı Ümmet'te yazdı ve Mekteb-i Mülkiye'de "18. Asır Siyasi Tarihi" dersleri verdi. 1909'da Meclis-i Mebusan başkâtipliğine atandı, aynı yıl istifa eden Kütahya mebusunun yerine seçilerek 18 Kasım 1909'dan itibaren Meclis'e girdi. İttihat ve Terakki'yi açıkça eleştirdiği için partiden ihraç edildi ve 1912 seçimlerinde Meclis dışında kaldı.

5 Temmuz 1912'de Yusuf Akçura ve arkadaşlarıyla Millî Meşrutiyet Fırkası'nı kurdu. Parti programına göre Türkler yüzyıllar boyunca imparatorluğun sınırlarında çarpışmış, kendi illerini ihmal etmek zorunda kalmıştı ve Türk illerinin kalbi olan Anadolu bakımsızdı. 22 Eylül 1912'de partinin yayın organı İfham'ı çıkarmaya başladı.

Türk Ocağı

Türk Ocağı'nın kuruluş çalışmaları 1911'de Askerî Tıbbiye öğrencileri arasında başlamış, dernek resmî olarak 25 Mart 1912'de kurulmuş ve ilk genel başkanı Mehmet Emin (Yurdakul) olmuştu. İngilizce Wikipedia'ya göre Ahmet Ferit, Mehmet Emin, Ahmet Ağaoğlu ve Yusuf Akçura ile birlikte Türk Ocakları'nın kurucuları arasındaydı ve ilk yönetim kurulu toplantısında Yurdakul'un yerine başkan seçildi. Türkçe Vikipedi de onu derneğin resmî kuruluşundan sonraki ilk genel başkan olarak tanıtır. Mülkiye'de verdiği derslerin notları "Tarih-i Siyasi" (1911) ve "Tarih-i Medeniyet" adlarıyla taşbaskı olarak basıldı; 1914'te "Turan" adlı kitabı yayımlandı.

Kiev, Damat Ferit kabinesi ve Ankara

Türkçe Vikipedi'ye göre 1918'de bağımsızlığını yeni ilan eden Ukrayna'nın merkezi Kiev'e başkonsolos olarak atandı, bir yıl sonra İstanbul'a döndü. Bir süre Damat Ferit Paşa kabinesinde Nafia Nazırı olarak görev yaptı ve Maliye Nezareti'ne vekâlet etti. 12 Ocak 1920'de toplanan Son Osmanlı Meclis-i Mebusanı'na İstanbul mebusu olarak girdi; Meclis işgal kuvvetlerinin baskısıyla kapatılınca Ankara'ya geçti ve 30 Mayıs 1920'de Ankara'ya ulaşarak İstanbul milletvekili olarak Birinci Meclis'te yerini aldı. İngilizce Wikipedia'ya göre 17 Temmuz 1920'de I. İcra Vekilleri Heyeti'nde Maliye Vekili oldu ve II. heyetin sonuna kadar bu görevde kaldı. Türkçe maddeye göre bütçe görüşmelerinde çıkan anlaşmazlık üzerine öteki vekillerle birlikte istifa etti; 26 Ekim 1921'de TBMM'nin Paris temsilcisi oldu ve 1923'te Lozan görüşmelerine katıldı.

İlk Dahiliye Vekili

29 Ekim 1923'te Cumhuriyet'in ilanından sonra İsmet Paşa'nın 30 Ekim 1923'te kurduğu ilk hükûmette Kütahya milletvekili Ahmet Ferit, Dahiliye Vekili oldu ve görevini ikinci İsmet Paşa hükûmetinde sürdürdü. Türkçe Vikipedi, bakanlığı döneminde Cumhuriyet'in ilk Köy Kanunu'nun hazırlandığını, Anadolu'da yaygın olan eşkıyalığa karşı mücadele edildiğini ve Yüzellilikler listesinin bu dönemde hazırlandığını yazar.

1924: Şifre telgraf ifşaatı ve istifa

Türkçe Vikipedi'ye göre 1924'te üç Ermeni zengininin ülkeye kanun dışı yollarla girişine izin verdiği şüphesiyle hakkında soruşturma açıldı. Bu sırada 28 Nisan 1924 tarihli gazetelerde, Damat Ferit kabinesinde Nafia Nazırı iken 8 Temmuz 1919'da Vekiller Heyeti adına Refet Paşa'ya Millî Hareket aleyhine çektiği bir şifreli telgrafla ilgili ifşaat çıktı. Ferit Bey telgrafın bir parola olduğunu ileri sürdü; Refet Paşa ise gazetecilere Ferit Bey'in Samsun'un İngilizler tarafından işgal edilmesine imkân vermeye uğraştığını ve Millî Hareket'i kötülediğini anlattı. Bu ifşaattan sonra Ahmet Ferit 21 Mayıs 1924'te istifa etti. İngilizce Wikipedia ise bakanlık görevinin 22 Kasım 1924'te ikinci İnönü hükûmetinin sonuna kadar sürdüğünü yazar; iki madde bu noktada uyuşmaz.

Ölümü

Ahmet Ferit Tek 25 Kasım 1971'de İstanbul'da öldü. İngilizce Wikipedia'ya göre ölümü, eşi Müfide Ferit Tek'in ölümünden sekiz ay sonradır. Hayatı, İkinci Abdülhamid döneminin Jön Türk muhalefetinden Türk Ocakları'na, Ankara hükûmetinden Cumhuriyet diplomasisine uzanan bir kuşağın yolunu izler.