Gotha'daki Seetzen koleksiyonu: bir Alman gezginin Osmanlı topraklarından topladığı elyazmaları

Almanya'nın Thüringen eyaletindeki küçük Gotha şehrinde, Friedenstein Şatosu'nun içindeki Gotha Araştırma Kütüphanesi, Avrupa'nın en zengin Arapça, Farsça ve Türkçe elyazması koleksiyonlarından birine sahiptir. Bu koleksiyonun büyük kısmını, 19. yüzyılın başında Osmanlı topraklarında yıllarca dolaşan Alman gezgin Ulrich Jasper Seetzen topladı. Seetzen, Gotha dükünün desteğiyle İstanbul'dan Halep'e, Şam'dan Kahire'ye kadar pek çok şehirde elyazmaları satın aldı ve bunları Gotha'ya gönderdi. Bu yazıda Seetzen'in hayatını, yolculuğunu, topladığı elyazmalarını ve bu koleksiyonun Osmanlı dünyasının kültür tarihi için önemini ele alıyoruz.

Jever'den Doğu'ya

Ulrich Jasper Seetzen, 1767'de Kuzey Almanya'daki Jever yakınlarında doğdu. Göttingen Üniversitesi'nde tıp ve doğa bilimleri okudu. Gençliğinden itibaren Afrika'nın iç bölgelerini keşfetmek istiyordu. Bu amaçla Arapça öğrendi ve Doğu dünyası hakkında kapsamlı bir hazırlık yaptı. Seetzen'in yolculuğunu, Saksonya-Gotha-Altenburg dükü II. Ernst ve onun ardından gelen August destekledi. Gotha dükleri, bilim ve kültüre büyük önem veren hükümdarlardı ve şatolarında zengin bir kütüphane ile doğa bilimleri koleksiyonu oluşturmuşlardı.

Osmanlı topraklarında yolculuk

Seetzen, 1802'de yola çıktı ve önce İstanbul'a ulaştı. Buradan Anadolu'yu geçerek Halep'e gitti ve 1803–1805 yıllarını büyük ölçüde Halep'te geçirdi. Halep'te Arapçasını geliştirdi, yerel âlimlerle tanıştı ve elyazması satın almaya başladı. Ardından Şam'a geçti ve buradan Şeria Nehri'nin doğusundaki bölgeleri, Havran'ı ve Lut Gölü çevresini gezdi. 1806'da antik Gerasa (bugünkü Ceraş) kalıntılarını ziyaret etti ve bu kalıntıları Avrupa'ya tanıtan ilk gezginlerden biri oldu. Seetzen, yolculukları sırasında çoğunlukla yerel kıyafetler giydi ve Müslüman bir adla dolaştı. 1807'de Kahire'ye ulaştı ve burada iki yıl kaldı.

Elyazması avcısı

Seetzen'in Gotha dükünden aldığı görevlerden biri, Doğu'nun elyazmalarını, sikkelerini ve antik eserlerini toplamaktı. Seetzen, Halep, Şam, Kudüs ve Kahire'de binlerce elyazması satın aldı. Topladığı eserler arasında Kur'an nüshaları, tefsirler, hadis kitapları, fıkıh eserleri, tarih kitapları, coğrafya ve tıp eserleri, şiir divanları ve halk hikâyeleri vardı. Seetzen, özellikle Avrupa'da bilinmeyen eserleri bulmaya önem veriyordu. Bu eserlerin bir kısmı, Osmanlı Türkçesiyle yazılmıştı. Seetzen'in gönderdiği elyazmaları ve eserler, Gotha'daki dükalık kütüphanesine ulaştı.

Yemen'de ölüm

Seetzen, 1809'da Kahire'den ayrılarak Mekke'ye gitti. Hac ibadetini yerine getirdiği ve Müslüman olduğunu ilan ettiği anlatılır. Ardından Yemen'e geçti. Seetzen, 1811'de Yemen'in Taiz şehri yakınlarında öldü. Ölümünün nedeni kesin olarak bilinmez; zehirlendiği yönünde anlatılar vardır, ancak bu anlatılar kanıtlanmamıştır. Seetzen'in Yemen'de topladığı eserler ve notlarının bir kısmı kayboldu.

Seetzen'in yolculuğu

Ulrich Jasper Seetzen, 1767'de Almanya'nın kuzeyindeki Jever yakınlarında doğdu. Tıp ve doğa bilimleri eğitimi aldı. 1802'de, Saksonya-Gotha dükünün desteğiyle Doğu'ya doğru uzun bir yolculuğa çıktı. Önce İstanbul'a, ardından Anadolu üzerinden Suriye'ye geçti. Halep'te uzun süre kalarak Arapça öğrendi. Daha sonra Filistin, Ürdün ve Mısır'ı gezdi. Seetzen, yolculuğu boyunca kendisini zaman zaman bir Müslüman hekim olarak tanıttı. Bu sayede, Avrupalı gezginlerin kolay ulaşamadığı yerlere gidebildi.

El yazmalarının toplanması

Seetzen'in yolculuğunun en önemli amaçlarından biri, Gotha kütüphanesi için el yazmaları ve antik eserler toplamaktı. Seetzen, Halep, Şam ve Kahire'de çok sayıda Arapça, Farsça ve Türkçe el yazması satın aldı. Bu el yazmaları arasında tarih, coğrafya, tıp, astronomi, edebiyat ve din alanlarında eserler vardı. Seetzen, el yazmalarını sandıklar halinde Gotha'ya gönderdi. Bu gönderiler, bugün Gotha Araştırma Kütüphanesi'nin Doğu koleksiyonunun çekirdeğini oluşturmaktadır.

Seetzen'in ölümü

Seetzen, Mısır'dan sonra Arabistan'a geçti ve Mekke'yi ziyaret etti. 1811'de Yemen'de, şüpheli koşullar altında hayatını kaybetti. Ölümü hakkında farklı anlatılar vardır; bazı anlatılar, Seetzen'in zehirlendiğini ileri sürer. Ancak bu konuda bir kesinlik bulunmaz. Seetzen'in günlükleri, ölümünden sonra yayımlandı ve 19. yüzyıl Doğu araştırmalarının önemli kaynaklarından biri oldu.

Koleksiyonun bugünü

Gotha'daki koleksiyon, bugün Erfurt Üniversitesi'ne bağlı Gotha Araştırma Kütüphanesi'nde, Friedenstein Sarayı'nda saklanmaktadır. Koleksiyon, Almanya'nın en önemli Doğu el yazmaları koleksiyonlarından biridir. Kütüphane, el yazmalarının kataloglarını yayımlamış ve bir kısmını dijital olarak erişime açmıştır. Bu koleksiyondaki Osmanlı Türkçesi el yazmaları, Osmanlı edebiyatı ve tarihi araştırmacıları için önemli bir kaynaktır.

Gotha'daki koleksiyon bugün

Seetzen'in topladığı elyazmaları, bugün Erfurt Üniversitesi'ne bağlı Gotha Araştırma Kütüphanesi'nde korunmaktadır. Kütüphanenin Doğu elyazması koleksiyonu, Almanya'nın en büyük koleksiyonlarından biridir ve binlerce Arapça, Farsça ve Türkçe eser içerir. Bu koleksiyonun önemli bir kısmı dijitalleştirilmiştir. Seetzen'in günlükleri ise 19. yüzyılda kısmen yayımlandı ve son yıllarda yeniden ele alınarak tam olarak yayımlanmaya başlandı. Bu günlükler, 19. yüzyılın başındaki Suriye, Filistin ve Mısır'ın gündelik hayatı, kitap ticareti ve âlimleri hakkında eşsiz bilgiler sunar.

Halep çarşısından Thüringen'e

Bize göre Seetzen koleksiyonu, Osmanlı dünyasının kitap kültürünün ne kadar zengin olduğunu gösterir. 19. yüzyılın başında Halep ve Şam'ın kitap çarşılarında, Avrupa'da hiç bilinmeyen binlerce eser satılıyordu. Bir Alman gezgin, bu eserleri toplayarak küçük bir Alman şehrine taşıdı. Bugün Gotha'daki bu koleksiyon, Osmanlı Arap vilayetlerinin entelektüel hayatını incelemek isteyen her araştırmacı için önemli bir başvuru yeridir.

Seetzen'in topladığı yazmalar, 19. yüzyılın başında Osmanlı Arap vilayetlerinde canlı bir kitap ekonomisi bulunduğunu kanıtlar. Halep, Şam ve Kahire'nin sahafları, hukuktan tıbba, şiirden gökbilime kadar çok geniş bir yelpazede el yazması eser sunuyordu. Seetzen'in bu eserleri Avrupa'ya taşıması, bir yandan bilgi aktarımı, öte yandan bölgeden kültürel varlık çıkışı anlamına geliyordu. Gezginin yolculuğunun Yemen'de ölümle sonuçlanması ise dönemin keşif yolculuklarının ne kadar tehlikeli olduğunu gösterir. Gotha'daki koleksiyon bugün düzenli olarak kataloglanmış ve araştırmacılara açılmış durumdadır. Bu da Osmanlı Arap dünyasının entelektüel hayatı hakkında, yerel kütüphanelerde savaşlar ve yangınlar sırasında kaybolmuş olabilecek eserlerin bir kısmını incelemeyi mümkün kılar.