Kadırga: Osmanlı Akdeniz donanmasının kürekli savaş gemisi ve Deniz Müzesi'ndeki son örnek

Kadırga, Osmanlı donanmasının 15. yüzyıldan 17. yüzyılın sonlarına kadar en önemli savaş gemisiydi. Kürekle yürütülen, uzun ve dar gövdeli bu gemiler, Akdeniz'in sakin sularında hızlı manevra yapabilmeleriyle öne çıkıyordu. Kadırgalar, yelkenle de seyredebiliyordu; ancak savaşta asıl güçlerini küreklerden alıyordu. Osmanlı donanmasının büyük deniz zaferleri, kadırgalardan oluşan filolarla kazanıldı.

Kadırga, yalnızca Osmanlı'ya özgü bir gemi değildi. Venedik, Cenova, İspanya ve Malta şövalyeleri gibi Akdeniz'in bütün denizci güçleri kadırga kullanıyordu. Ancak bugün dünyada orijinal hâliyle günümüze ulaşmış tek kadırganın İstanbul'daki Deniz Müzesi'nde bulunması, bu gemiyi Türk denizcilik tarihi açısından ayrıca önemli kılıyor. Bu yazıda kadırgaların yapısını, mürettebatını, büyük deniz savaşlarındaki rolünü ve müzedeki son örneği anlatıyoruz.

Gemi nasıl yapılmıştı?

Bir kadırga, genellikle kırk ile elli metre uzunluğunda, beş ile altı metre genişliğinde bir gemiydi. Gövdesi alçak ve dardı. Bu yapı, geminin suda hızlı ilerlemesini sağlıyordu; ancak açık denizde, dalgalı havalarda kadırgaları savunmasız bırakıyordu. Bu nedenle kadırgalar genellikle kıyıya yakın seyreder, kışın limanlara çekilirdi.

Kadırgaların her iki yanında, kürekçilerin oturduğu sıralar bulunurdu. Bu sıralara "oturak" denirdi. Tipik bir Osmanlı kadırgasında her yanda yirmi beş civarında oturak vardı. Erken dönemde her oturakta üç kürekçi bulunur ve her biri ayrı bir kürek çekerdi. 16. yüzyılın ortalarından itibaren ise tek büyük bir küreği birden fazla kürekçinin birlikte çektiği bir düzene geçildi.

Kadırgaların ön tarafında, düşman gemilerine çarpmak ve üzerine çıkmak için kullanılan uzun bir mahmuz bulunurdu. Geminin baş kısmına ise toplar yerleştirilirdi. Kadırgalar, genellikle bir büyük ana top ve birkaç küçük topla donatılıyordu.

Kadırganın akrabaları

Osmanlı donanmasında kadırganın farklı boyutlarda türleri de vardı. Kalyata ya da kalite, kadırgadan daha küçük ve daha hızlı bir gemiydi. Baştarda ise kadırgadan daha büyük, kaptan-ı deryaların ve önemli komutanların bindiği amiral gemisiydi. Mavna denen gemiler ise daha ağır, daha çok topla donatılmış büyük gemilerdi. Bu gemiler, Venedik'in "galeazza" denen gemilerine benziyordu.

Mürettebat

Bir kadırganın mürettebatı, kürekçiler, denizciler ve savaşçılardan oluşuyordu. Kürekçiler, mürettebatın en kalabalık grubuydu. Bir kadırgada yüz elli ile iki yüz arasında kürekçi bulunabiliyordu. Bu kürekçilerin bir kısmı savaş esirleri, bir kısmı mahkûmlar, bir kısmı ise avarız vergisi kapsamında köylerden toplanan ücretli kürekçilerdi. Esir ve mahkûm kürekçilere "forsa" denirdi.

Denizciler, geminin yönetiminden, yelkenlerden ve dümenden sorumluydu. Geminin kaptanına "reis" denirdi. Savaşçılar ise donanma azapları ve yeniçerilerden oluşuyordu. Bu askerler, düşman gemilerine çıkarma yapıyor ve kendi gemilerini savunuyordu.

Büyük deniz savaşları

Kadırgalar, Osmanlı'nın Akdeniz'deki büyük deniz savaşlarında belirleyici bir rol oynadı. 28 Eylül 1538'de Barbaros Hayreddin Paşa komutasındaki Osmanlı donanması, Preveze önlerinde Andrea Doria komutasındaki Haçlı donanmasını yendi. Bu zafer, Osmanlı'nın Akdeniz'deki deniz üstünlüğünü pekiştirdi.

7 Ekim 1571'de ise İnebahtı (Lepanto) önlerinde, tarihin en büyük kürekli gemi savaşlarından biri yaşandı. Osmanlı donanması, Kutsal İttifak donanmasına yenildi ve gemilerinin büyük kısmını kaybetti. Ancak Osmanlı, ertesi yıl yeni bir donanma inşa ederek Akdeniz'deki varlığını sürdürdü. Sadrazam Sokullu Mehmed Paşa'nın Venedik elçisine söylediği anlatılan "Biz sizden Kıbrıs'ı alarak bir kolunuzu kestik, siz donanmamızı yakarak sakalımızı tıraş ettiniz. Kesilen kol yerine gelmez, ama tıraş edilen sakal daha gür çıkar" sözü, bu dönemle ilişkilendirilir.

Kadırgadan kalyona

17. yüzyılda Atlantik'te gelişen yelkenli savaş gemileri, Akdeniz'e de girmeye başladı. Bu gemiler, kadırgalardan çok daha fazla top taşıyabiliyor ve açık denizde daha güvenli seyredebiliyordu. Osmanlı donanması, bu değişime 17. yüzyılın sonlarında uyum sağlamaya başladı. 1682'den itibaren yelkenli kalyonlar inşa edilmeye başlandı. 18. yüzyılın başında Mezomorto Hüseyin Paşa'nın kaptan-ı deryalığı döneminde kalyonlar donanmanın asıl gücü hâline geldi. Kadırgalar ise daha çok yardımcı görevlerde ve törenlerde kullanılmaya devam etti.

Deniz Müzesi'ndeki Tarihi Kadırga

İstanbul Beşiktaş'taki Deniz Müzesi'nde sergilenen Tarihi Kadırga, dünyada orijinal hâliyle günümüze ulaşmış tek kadırga olarak kabul edilir. Gemi, yaklaşık kırk metre uzunluğunda ve beş buçuk metre genişliğindedir. Her yanında yirmi dört kürek bulunur. Geleneksel olarak bu kadırganın Fatih Sultan Mehmed dönemine ait olduğu anlatılır. Ancak yapılan bilimsel incelemeler, geminin ahşabının 17. yüzyıla ait olduğunu ortaya koymuştur.

Tarihi Kadırga, uzun süre padişahların törenlerde kullandığı bir gemi olarak hizmet verdi. 19. yüzyılda da bazı resmî törenlerde kullanıldı. Gemi, 2013'te Deniz Müzesi'nin yeni binasının açılmasıyla birlikte özel olarak tasarlanmış bir salonda sergilenmeye başladı. Bu salon, kadırganın büyüklüğünü ve zarif yapısını ziyaretçilere yakından gösteriyor.

Küreğin ve insan gücünün donanması

Kadırga, Akdeniz'in yüzyıllar boyunca süren deniz savaşlarının simgesidir. Bu gemiler, insan gücüne dayanan bir denizcilik anlayışının ürünüydü. Bir kadırgayı yürütmek için yüzlerce kürekçinin birlikte çalışması gerekiyordu. Bu kürekçilerin büyük kısmının esirler ve mahkûmlardan oluşması, kadırga tarihinin karanlık yüzünü oluşturur.

Preveze ve İnebahtı, kadırgaların zaferlerini ve sınırlarını birlikte gösterir. Preveze'deki zafer, Osmanlı'nın Akdeniz'deki gücünü kanıtlarken, İnebahtı'daki yenilgi, bu gücün de kırılabileceğini gösterdi. Ancak Osmanlı'nın İnebahtı'dan sonra kısa sürede yeni bir donanma kurması, imparatorluğun kaynaklarının ve örgütlenme kapasitesinin ne kadar büyük olduğunu ortaya koydu.

17. yüzyılda kalyonların ortaya çıkması, kadırga çağının sonunu getirdi. Bu değişim, denizcilikte insan gücünden rüzgâr gücüne ve topçu ateşine geçişin bir parçasıydı. Bugün Deniz Müzesi'ndeki Tarihi Kadırga, bu uzun çağın sessiz tanığı olarak duruyor. Geminin önünde durup küreklerin uzunluğuna ve oturakların sıklığına bakmak, bir zamanlar bu gemileri yürüten insanların emeğini hayal etmeye yardımcı oluyor. Dünyada başka bir örneğinin bulunmaması da bu gemiyi yalnızca Türkiye'nin değil, bütün Akdeniz'in ortak mirası hâline getiriyor.