Navarin Deniz Savaşı (1827): Osmanlı-Mısır donanmasının yakılması ve Yunan bağımsızlığına giden yol

Navarin Deniz Savaşı, 20 Ekim 1827'de Mora yarımadasının batı kıyısındaki Navarin (bugünkü Pylos) koyunda, İngiltere, Fransa ve Rusya'nın birleşik donanmasının Osmanlı ve Mısır donanmalarını büyük ölçüde yok ettiği deniz savaşıdır. Savaş, üç devletin Yunan isyanına müdahale etmek amacıyla gönderdiği donanmanın, koyda demirli bulunan Osmanlı-Mısır donanmasıyla karşılaşmasıyla başladı. Birkaç saat süren çatışmanın sonunda Osmanlı ve Mısır gemilerinin büyük çoğunluğu batırıldı ya da yakıldı. Navarin, yelkenli savaş gemileriyle yapılan son büyük deniz savaşlarından biri olarak kabul edilir ve Yunanistan'ın bağımsızlığına giden süreçte belirleyici bir rol oynadı.

Yunan isyanı ve Avrupa

1821'de başlayan Yunan isyanı, 1825'ten itibaren Mısır valisi Mehmed Ali Paşa'nın oğlu İbrahim Paşa'nın Mora'ya çıkmasıyla büyük ölçüde bastırılmıştı. 1826'da Mesolongi, 1827'de Atina Akropolisi Osmanlı kuvvetlerinin eline geçti. Ancak bu dönemde Avrupa kamuoyunda isyancılara yönelik sempati giderek artıyordu. Avrupa'nın büyük devletleri de kendi çıkarları açısından Yunan meselesine müdahale etmeye karar verdi. İngiltere ve Rusya, 1826'da St. Petersburg'da bir protokol imzaladı; Temmuz 1827'de Fransa'nın da katılmasıyla Londra Antlaşması imzalandı. Antlaşma, Osmanlı Devleti'nden Yunanlılarla ateşkes yapmasını ve onlara özerklik tanımasını istiyordu. Osmanlı Devleti bu talebi reddetti.

Navarin'deki donanma

1827 yazında İbrahim Paşa'nın donanması ve İstanbul'dan gelen Osmanlı gemileri, Navarin koyunda toplandı. Donanmada Osmanlı, Mısır ve Tunus gemileri bulunuyordu; toplam gemi sayısı seksenin üzerindeydi, ancak bunların önemli bir kısmı küçük savaş gemileri ve nakliye gemileriydi. Müttefik donanması ise daha az sayıda, fakat daha büyük ve daha güçlü toplarla donatılmış gemilerden oluşuyordu. Müttefik donanmasının komutanı İngiliz amirali Edward Codrington idi; Fransız filosu Amiral Henri de Rigny, Rus filosu ise Amiral Lodewijk van Heiden komutasındaydı.

20 Ekim 1827

20 Ekim öğleden sonra müttefik donanması Navarin koyuna girdi ve Osmanlı-Mısır gemilerinin karşısında demirledi. Koydaki gergin ortamda, bir müttefik filikasına ateş açılması üzerine çatışma başladı; ilk ateşin kimden geldiği konusunda kaynaklar farklı anlatımlar içerir. Kısa sürede çatışma bütün koya yayıldı. Dar bir alanda, birbirine çok yakın mesafede demirlemiş gemiler arasında yaşanan çatışma, birkaç saat sürdü. Müttefik gemilerinin daha güçlü topları, Osmanlı-Mısır donanmasına ağır kayıplar verdirdi. Akşama doğru Osmanlı-Mısır donanmasının büyük kısmı batmış ya da yanmıştı. Müttefikler hiçbir gemi kaybetmedi, ancak bazı gemileri ağır hasar gördü.

Kayıplar

Osmanlı-Mısır tarafının kayıpları çok ağırdı. Kaynaklarda birkaç bin denizcinin hayatını kaybettiği aktarılır; ancak kesin sayı belirsizdir. Müttefik tarafında ise yüzlerce kişi hayatını kaybetti ya da yaralandı. Navarin'de kaybedilen gemiler, Osmanlı ve Mısır donanmalarının en önemli parçasıydı. Bu kayıp, Osmanlı Devleti'nin Akdeniz'deki deniz gücünü uzun süre zayıflattı.

İstanbul'un tepkisi ve 1828 savaşı

Navarin haberi İstanbul'a ulaştığında büyük bir öfkeye yol açtı. II. Mahmud, olayın bir savaş ilanı olmadan gerçekleştiğini vurgulayarak müttefik devletlerden tazminat istedi ve Yunan meselesinde geri adım atmayı reddetti. İngiltere, Fransa ve Rusya'nın elçileri İstanbul'dan ayrıldı. Aralık 1827'de II. Mahmud, Rusya'yı hedef alan bir hatt-ı hümâyun yayımladı. Nisan 1828'de Rusya, Osmanlı Devleti'ne savaş ilan etti. Bu savaş, Eylül 1829'da Edirne Antlaşması'yla sona erdi ve Osmanlı Devleti, Yunanistan'a özerklik tanımayı kabul etti.

Mısır'ın çekilmesi

Navarin'den sonra İbrahim Paşa'nın Mora'daki konumu zayıfladı. Ağustos 1828'de Fransız birlikleri Mora'ya çıktı. Mehmed Ali Paşa, İngiltere ile yaptığı bir anlaşmayla oğlunun kuvvetlerini Mısır'a geri çekmeyi kabul etti. Bu gelişme, Mehmed Ali ile II. Mahmud arasındaki ilişkilerin bozulmasına da katkıda bulundu; çünkü Mehmed Ali, Mora'da verdiği büyük kayıpların karşılığını alamadığını düşünüyordu. Bu kırgınlık, birkaç yıl sonra Suriye krizine dönüşecekti.

Navarin bugün

Bugün Yunanistan'daki Pylos kasabasında, savaşın anısına dikilmiş bir anıt bulunur. Koyun dibinde, batan gemilerin kalıntıları hâlâ durmaktadır ve sualtı arkeologları tarafından incelenmektedir. Koydaki küçük adalarda, savaşta hayatını kaybeden İngiliz, Fransız ve Rus denizciler için anıtlar dikilmiştir. Navarin, Yunanistan'da her yıl Ekim ayında anma törenleriyle hatırlanır.

Arşivlerdeki izler

Navarin'e dair belgeler, Osmanlı arşivinde, İngiltere Ulusal Arşivi'nde, Fransız Denizcilik arşivlerinde ve Rus arşivlerinde bulunur. Osmanlı arşivinde, Navarin sonrası II. Mahmud'un yazışmaları, kayıpların listeleri ve İbrahim Paşa'nın raporları yer alır. İngiltere'deki arşivlerde ise Codrington'ın raporları ve savaşın ardından yapılan soruşturmalara dair belgeler saklanır. Bu belgelerin birlikte okunması, savaşın arkasındaki karmaşık diplomatik süreci anlamamızı kolaylaştırır.

Bir öğleden sonranın uzun gölgesi

Navarin'i değerlendirirken, bir deniz savaşının birkaç saat içinde bir devletin politikasını nasıl alt üst edebileceğini görüyoruz. Osmanlı Devleti, 1827 yazında Yunan isyanını bastırmak üzereydi. Navarin'den sonra ise donanmasını kaybetmiş, Rusya ile savaşa sürüklenmiş ve sonunda Yunanistan'ın bağımsızlığını kabul etmek zorunda kalmıştı. Bu dönüşüm, Osmanlı Devleti'nin Avrupa'nın büyük devletlerine karşı ne kadar savunmasız olduğunu açıkça gösterdi.

Navarin aynı zamanda, Osmanlı tarihinde Avrupa'nın büyük devletlerinin bir iç meseleye birlikte ve doğrudan müdahale ettiği ilk büyük örneklerden biri oldu. Bu müdahale modeli, XIX. yüzyıl boyunca Balkanlar'da, Lübnan'da ve Girit'te defalarca tekrarlanacaktı. Bizim gözümüzde Navarin'in en kalıcı mirası budur: Osmanlı Devleti'nin kendi topraklarındaki gelişmeler üzerinde artık tek başına söz sahibi olmadığı bir dönemin başlangıcı. Koyun dibinde yatan gemiler, bu dönüşümün sessiz tanıkları olarak duruyor.