Preveze Deniz Çatışması (29-30 Eylül 1911): Trablusgarp Savaşı'nın ilk saatlerinde batan gemiler

Savaşın ilk atışları Afrika'da değil

Trablusgarp Savaşı denince akla Libya çölleri, Tobruk ve Derne gelir. Oysa savaşın ilk çatışması Kuzey Afrika'dan yüzlerce kilometre uzakta, bugünkü Yunanistan'ın batı kıyısındaki Preveze açıklarında yaşandı. İngilizce Wikipedia'nın Battle of Preveza (1911) maddesine göre bu çatışma, İtalya-Türk Savaşı'nın ilk deniz muharebesiydi ve 29-30 Eylül 1911'de İyon Denizi'nde iki ayrı karşılaşma hâlinde geçti: ilki Preveze açıklarında, ikincisi ertesi gün Gomenitsa'da. Bu konu İngilizce maddeye ve Türkçe Vikipedi'nin Trablusgarp Savaşı maddesine dayanır. Aynı adı taşıyan 1538 Preveze Deniz Savaşı ile karıştırılmamalıdır.

Arnavutluk kıyısındaki küçük filo

İngilizce maddeye göre Osmanlı donanması 1911'de Arnavutluk kıyısında Preveze, Gomenitsa ve Draç arasında devriye gezen, altı torpidobottan oluşan küçük bir kaçakçılıkla mücadele kuvveti bulunduruyordu. O sırada Preveze müfrezesi Tokad, Antalya, Hamidiye ve Alpagot torpidobotları, Trablus adlı silahlı yat ve 9 ile 10 numaralı küçük gambotlardan oluşuyordu; birliğin komutanı Binbaşı Tevfik'ti.

Preveze'nin savunması eski tahkimata dayanıyordu; bunların bazıları 1400'lerden kalmaydı. Tahkimatta toplam beş adet 150 milimetrelik Krupp topu ve yirmi sahra topu vardı. Ana kale 1800'lerin başında yapılan Aya Andrea Kalesi'ydi; ayrıca iki adet 210 milimetrelik toptan oluşan modern bir kıyı bataryası bulunuyordu.

Ültimatom ve savaş ilanı

Maddeye göre İtalya 27 Eylül'de Trablusgarp'ın denetiminin devredilmesini isteyen bir ültimatom verdi, Osmanlı hükûmeti ertesi gün bunu reddetti. Yaklaşan savaş üzerine Osmanlı deniz komutanlığı Arnavutluk'taki torpidobotlara Adriyatik'in kuzeyindeki tarafsız Avusturya-Macaristan limanlarına sığınma emri verdi, ancak emir mürettebata zamanında ulaşmadı. İtalyan Prensi Luigi Amedeo, savaşın ilk saatlerinde torpidobotları batırmak için küçük bir muhrip kuvvetiyle baskın planlamıştı.

Türkçe Trablusgarp Savaşı maddesi bu günleri şöyle özetler: İtalya 28 Eylül'de 24 saatlik bir ültimatom verdi ve 29 Eylül 1911'de savaş ilan etti; Osmanlı hükûmeti İtalyan notasına 29 Eylül'de cevap verdi.

Preveze açıklarında

İngilizce maddeye göre Amedeo, savaş ilanının hemen ardından Artigliere, Corazziere, Fuciliere, Zeffiro ve Alpino muhriplerini Arnavutluk kıyısını taramaya gönderdi; kuvvete Kumandan Guido Biscaretti di Ruffia komuta ediyordu. Yaklaşık bir saat sonra İtalyanlar, Preveze ile Korfu arasında kuzeybatıya seyreden Tokad ve Antalya torpidobotlarını gördü.

Sayıca çok zayıf olan Osmanlı gemileri ayrıldı: Tokad kuzeye, Antalya güneye, Preveze'ye kaçtı. Üç İtalyan muhribi Tokad'ı kovaladı ve 75 milimetrelik toplarıyla on beş isabet alarak onu ağır hasarla Nikopolis yakınında karaya oturmaya zorladı. Tokad'da komutanı dâhil dokuz kişi öldü. Antalya ise kovalayanlardan kurtularak Preveze'ye sığındı; 210 milimetrelik kıyı topları onun çekilişini korumak için 76 mermi attı ama İtalyan gemilerine isabet ettiremedi. İtalyanlar da yaklaşık yüz adet 75 milimetrelik mermi atmış, Antalya'ya ancak hafif hasar verebilmişti.

Gomenitsa'da baskın

Maddeye göre İtalyanlar korunan limana girip Antalya'yı batırmayı göze almadı ve başka Osmanlı gemilerinin bulunduğunu bildikleri Gomenitsa'ya yöneldi. O akşam Corazziere'den bir İtalyan subay karaya çıkıp keşif yaptı ve Alpagot ile Hamidiye'nin yerini belirledi. 30 Eylül sabahı erken saatte Artigliere, Corazziere ve Alpino Gomenitsa'ya girdi. İlk iki gemi demirli Osmanlı torpidobotlarına ateş açtı; Osmanlı gemileri karşılık veremeden battı. Limanı koruyan kıyı tahkimatındaki Osmanlı askerleri tamamen gafil avlandı; İtalyanlar yapıya yetmiş altı mermi atarak deniz duvarını ağır hasara uğrattı.

Bu sırada kazanları onarımda olan ve mürettebatının batırmaya çalıştığı Trablus yatına Alpino yanaştı. İtalyanlar yata çıktı, deniz valflerini kapattı ve halatları kesti. Madde, kasabadaki Osmanlı sivillerinin çıkarma ekibine ateş açtığını, Corazziere'nin kasabayı topa tuttuğunu ve yatın ganimet olarak yedeğe alındığını yazar. Çatışma yaklaşık kırk beş dakika sürdü.

İngilizce maddeye göre yatı kimin yedeğe aldığı konusunda kaynaklar ayrılır: Dönemin yazarı William Beehler bunu Corazziere'ye, tarihçi Charles Stephenson ise Alpino'ya bağlar. Gemilerin sonraki hayatları da ilginçtir: Tokad, Birinci Balkan Savaşı'nda Preveze Yunan denetimine geçince Yunan donanması tarafından kurtarılıp onarıldı ve Totoi adıyla hizmete girdi. Preveze'de kalan Antalya da ele geçirilerek Nikopolis adını aldı. Trablus ise İtalyan donanmasında Capitano Verri adıyla 1926'ya kadar hizmet etti.

Avusturya-Macaristan'ın tepkisi

İngilizce maddeye göre İtalyan saldırıları Rumeli'ye bir çıkarma planlandığı söylentilerine yol açtı ve Balkanları sarsma tehlikesi doğurdu. Avusturya-Macaristan Dışişleri Bakanı Alois Lexa von Aehrenthal İtalyan büyükelçisini çağırıp Adriyatik'teki harekâtı, savaşı Akdeniz'le sınırlama sözünün "açık bir ihlali" olarak niteledi ve "ciddi sonuçlar" uyarısında bulundu. İtalya Başbakanı Giovanni Giolitti, Avusturya-Macaristan'ın Draç'ı işgal etmesinden çekinerek Amedeo'ya Adriyatik'teki harekâtı bırakma emri verdi.

Yasağa rağmen 5 Ekim 1911'de Artigliere, Corazziere ve Marco Polo zırhlı kruvazörü Singin'de Avusturya-Macaristan bayraklı bir gemiyi denetlemek istedi; Artigliere bir Osmanlı bataryasıyla kırk beş dakika top düellosuna girdi. Olay Avusturya-Macaristan'ın yeni protestolarına yol açtı ve İtalya 7 Ekim'de resmen özür diledi. Madde, bu anlaşmazlığın İtalya'nın 1915'te Avusturya-Macaristan'a savaş ilan ederken sıraladığı gerekçeler arasında yer aldığını yazar. Osmanlılar ise İtalyan güvencelerine inanmayarak Selanik ve İzmir başta olmak üzere Avrupa ve Anadolu'daki şehirlerinin savunmasını güçlendirdi, mayın döşedi ve liman girişlerine eski gemiler batırdı.

Savaşın gerisi ve Mustafa Kemal

Preveze çatışmasından sonra savaş Kuzey Afrika'ya kaydı. Türkçe Trablusgarp Savaşı maddesine göre Enver, Mustafa Kemal, Fuat (Bulca), Nuri (Conker) ve Fethi (Okyar) gibi Osmanlı subayları gizli yollarla Trablusgarp'a gidip oradaki kuvvetleri düzenledi; Mustafa Kemal oraya "gazete muhabiri Şerif Bey" adıyla Mısır üzerinden ulaştı. Madde, 8 Aralık'ta Trablusgarp'a gelen Mustafa Kemal'in 22 Aralık'ta Tobruk Muharebesi'ni kazandığını, Derne'de 16-17 Ocak 1912 taarruzunda gözünden yaralandığını ve 6 Mart 1912'de Derne komutanı olduğunu yazar.

Savaşın sonu Balkanlardaki büyük savaşla iç içe geçti. İngilizce Preveze maddesine göre Yunanistan, Sırbistan, Karadağ ve Bulgaristan'dan oluşan Balkan Birliği 18 Ekim 1912'de, İtalya-Türk Savaşı'nı bitiren Uşi Antlaşması'nın yapıldığı gün Osmanlı Devleti'ne savaş ilan etti.

Kaynaklar hakkında

Bu konu İngilizce Wikipedia'nın Battle of Preveza (1911) maddesine ve Türkçe Vikipedi'nin Trablusgarp Savaşı maddesine dayanır. Gemi adları, top çapları ve mermi sayıları İngilizce maddeden alınmıştır.