Sir Horace Rumbold (1869-1941): Lozan Antlaşması'nı İngiltere adına imzalayan Yüksek Komiser

Lozan'ın ikinci evresinin İngiliz başdelegesi

Sir Horace Rumbold, 1920-1924 yılları arasında İngiltere'nin İstanbul'daki Yüksek Komiseri olarak görev yapan bir diplomattı. Türk tarihinde, Lozan Konferansı'nın 23 Nisan 1923'te başlayan ikinci evresinde İngiliz heyetine başkanlık etmesi ve Lozan Antlaşması'nı 24 Temmuz 1923'te İngiliz İmparatorluğu adına imzalamasıyla anılır. Konferansın ilk evresinde Lord Curzon'un sert ve buyurgan üslubunun yerini, Rumbold döneminde daha teknik ve uzlaşmacı bir hava aldı. Bu değişiklik, antlaşmanın imzalanmasını kolaylaştıran etkenlerden biri oldu.

Rumbold, 5 Şubat 1869'da diplomat bir ailenin çocuğu olarak doğdu. Babası da bir diplomattı. Arapça, Japonca ve Almanca öğrenen Rumbold, uzun meslek hayatı boyunca dünyanın pek çok başkentinde görev yaptı. Kahire, Tahran ve Viyana gibi şehirlerde çalıştıktan sonra 1909-1913 arasında Tokyo'da, 1913-1914 arasında Berlin'de görev yaptı.

Berlin 1914 ve Varşova 1919

Rumbold, Birinci Dünya Savaşı'nın başladığı günlerde Berlin'deki İngiliz büyükelçiliğinde müsteşardı. 5 Ağustos 1914'te büyükelçiyle birlikte Berlin'den ayrıldı; o gün öfkeli kalabalıklar büyükelçiliğe ve diplomatların trenine saldırdı. Rumbold, bu günlerin anılarını yıllar sonra bir kitapta topladı. Savaştan sonra 1919'da yeniden kurulan Polonya'ya büyükelçi olarak atandı.

1920'de Rumbold, İstanbul'a Yüksek Komiser olarak gönderildi. Bu, İstanbul'un İtilaf devletlerinin işgali altında bulunduğu, Ankara'da Büyük Millet Meclisi hükûmetinin kurulduğu ve Anadolu'da savaşın sürdüğü bir dönemdi. Rumbold, İstanbul'dan hem Osmanlı hükûmetiyle ilişkileri yürüttü hem de Anadolu'daki gelişmeleri Londra'ya raporladı.

İstanbul'daki Yüksek Komiser

Rumbold'un İstanbul'daki yılları, işgal yönetiminin en karmaşık dönemine denk geldi. İngiltere, bir yandan İstanbul hükûmetini destekliyor, diğer yandan Anadolu'daki milli hareketin güçlendiğini görüyordu. Rumbold'un raporları, Londra'nın Anadolu'daki durumu anlamasında önemli bir kaynak oldu. Sakarya Muharebesi'nden ve Büyük Taarruz'dan sonra Ankara hükûmetinin askerî üstünlüğü açık hâle geldiğinde, Rumbold'un raporları da bu yeni gerçekliği yansıtmaya başladı.

Eylül 1922'deki Çanakkale bunalımı sırasında Rumbold, İstanbul'da General Harington ile birlikte çalıştı. Mudanya Mütarekesi'nden sonra İstanbul'un geleceği barış konferansına bırakıldı. Kasım 1922'de Ankara hükûmeti İstanbul'daki yönetimi üstlendi, saltanat kaldırıldı ve son padişah VI. Mehmed Vahideddin bir İngiliz savaş gemisiyle İstanbul'dan ayrıldı.

Lozan'da ikinci evre

Lozan Konferansı'nın ilk evresi 4 Şubat 1923'te kesintiye uğradığında İngiliz heyetinin başında Lord Curzon vardı. Konferans 23 Nisan 1923'te yeniden toplandığında Curzon Lozan'a dönmedi; İngiliz heyetine Rumbold başkanlık etti. Rumbold'un üslubu Curzon'unkinden çok farklıydı. Uzun ve sert konuşmalar yerine teknik ayrıntılar üzerinde durdu ve uzlaşma noktaları aradı.

İkinci evrede tartışılan konuların başında ekonomik ve mali hükümler geliyordu. Osmanlı borçlarının paylaşılması, yabancı şirketlerin imtiyazları ve tazminat meseleleri uzun pazarlıklara yol açtı. Türk heyeti, ilk evrede olduğu gibi kapitülasyonların kaldırılması konusunda kesin tavrını sürdürdü. İtilaf devletleri sonunda kapitülasyonların kaldırılmasını kabul etti.

24 Temmuz 1923

Lozan Antlaşması, 24 Temmuz 1923'te Lozan Üniversitesi'nin Rumine Sarayı'nda imzalandı. Antlaşmayla Türkiye'nin sınırları büyük ölçüde belirlendi, kapitülasyonlar kaldırıldı ve yeni Türk devletinin bağımsızlığı uluslararası alanda tanındı. Boğazlar için ayrı bir sözleşme imzalandı ve bölge silahsızlandırılarak uluslararası bir komisyonun denetimine bırakıldı. Musul meselesi ise ileri bir tarihe ertelendi.

Antlaşmanın imzalanmasından sonra İtilaf kuvvetleri İstanbul'u boşaltmaya başladı. Rumbold, 1924'e kadar İstanbul'daki görevini sürdürdü ve bu dönemde yeni Türk devleti ile İngiltere arasındaki ilk resmî ilişkilerin kurulmasında rol oynadı.

Berlin'de Hitler'i uyaran büyükelçi

Rumbold, İstanbul'dan sonra Madrid'de büyükelçilik yaptı. 1928'de son görev yeri olan Berlin'e büyükelçi olarak atandı. Burada Weimar Cumhuriyeti'nin son yıllarına ve Nazi Partisi'nin yükselişine tanık oldu. 1933'te Hitler iktidara geldikten sonra Rumbold, Londra'ya rejimi sert biçimde eleştiren raporlar gönderdi. Hitler'in "Kavgam" adlı kitabını inceleyerek Nazi ideolojisinin tehlikeli yönlerini ayrıntılı biçimde anlattı. Bu raporlar, Dışişleri Bakanı Sir John Simon tarafından "kesinlikle kaygı verici" olarak nitelendirildi.

Rumbold, 1933 yazında emekli oldu. 1937'de Filistin meselesini inceleyen Peel Komisyonu'nda görev aldı. 24 Mayıs 1941'de, İkinci Dünya Savaşı'nın ortasında, Tisbury'deki evinde 72 yaşında öldü.

Lozan'dan sonraki ilişkiler

Lozan Antlaşması'ndan sonra Türk-İngiliz ilişkileri bir süre Musul meselesinin gölgesinde kaldı. 1926 Ankara Antlaşması'yla bu sorun çözüldükten sonra iki ülke arasında daha olumlu bir dönem başladı. 1930'larda İtalya'nın Akdeniz'deki yayılmacı politikaları, Türkiye ile İngiltere'yi birbirine yaklaştırdı. 1936'da Montrö'de Boğazlar rejimi Türkiye lehine değiştirildiğinde İngiltere bu değişikliği destekledi. 1939'da ise Türkiye, İngiltere ve Fransa arasında karşılıklı yardım antlaşması imzalandı. Lozan masasında karşı karşıya oturan iki ülke, on altı yıl sonra müttefik olmuştu.

Curzon'dan sonra gelen uzlaşma

Rumbold'un hikâyesi, Lozan Antlaşması'nın imzalanmasında üslubun ne kadar önemli olduğunu gösterir. İlk evrede Curzon'un buyurgan tavrı karşısında İsmet Paşa'nın direnci konferansın kesilmesine yol açmıştı. İkinci evrede ise Rumbold'un daha teknik ve uzlaşmacı yaklaşımı, iki tarafın ortak noktalar bulmasını kolaylaştırdı. Elbette antlaşmayı mümkün kılan asıl etken, Türk ordusunun sahada kazandığı zaferdi; ancak bu zaferin bir antlaşmaya dönüşmesinde diplomatların payı da küçük değildi.

Rumbold, işgal yıllarında İstanbul'da görev yapmış bir İngiliz diplomatı olarak Türk tarihinin acı bir döneminin parçasıydı. Ancak Lozan'daki imzası, aynı zamanda bu dönemin sona erdiğini ve yeni Türk devletinin eşit bir taraf olarak tanındığını belgeleyen imzalardan biri oldu. Berlin'de Hitler'in tehlikesini erkenden görmesi ise onun keskin gözlem yeteneğinin bir başka kanıtıdır. Rumbold, yirminci yüzyılın iki büyük dönüm noktasına, Türkiye'nin bağımsızlığına ve Nazi Almanyası'nın yükselişine yakından tanıklık etmiş bir diplomattı.