Tophane-i Amire: Haliç'in ağzındaki top dökümhanesi ve İngiltere'deki 'Çanakkale topu'

İstanbul'un Beyoğlu yakasında, Karaköy ile Kabataş arasındaki sahilde, bir semt bugün hâlâ Osmanlı'nın top dökümhanesinin adını taşır: Tophane. Bu semtte, beş büyük kubbesiyle dikkat çeken bir yapı yükselir: Tophane-i Amire. Osmanlı ordusunun toplarının döküldüğü bu dökümhane, Fatih Sultan Mehmed döneminden 20. yüzyılın başına kadar faaliyet gösterdi. Bugün ayakta olan bina, III. Selim döneminde, 1803 civarında yeniden yapılmıştır. Osmanlı'nın döktüğü topların en ünlülerinden biri ise, bugün İngiltere'de, Portsmouth yakınlarındaki bir kalede sergilenmektedir. Bu yazıda Tophane-i Amire'nin tarihini, Osmanlı top döküm teknolojisini, İngiltere'deki ünlü "Çanakkale topu"nu ve binanın bugünkü kullanımını ele alıyoruz.

Fatih ve topçuluk

Osmanlı'nın topçuluğa verdiği önem, İstanbul'un fethiyle doruğa ulaştı. 1453 kuşatmasında, Macar asıllı top ustası Urban'ın Edirne'de döktüğü dev toplar, Bizans surlarını yıkmada büyük rol oynadı. Fetihten sonra Fatih, İstanbul'da bir top dökümhanesi kurulmasını emretti. Bu dökümhane, Galata surlarının dışındaki sahilde, bugünkü Tophane semtinde kuruldu. Dökümhanenin yeri, Haliç'in ağzına ve Boğaz'a yakın olması nedeniyle seçilmişti; bu sayede dökülen toplar kolayca gemilere yüklenebiliyordu.

Kanuni dönemi

Kanuni Sultan Süleyman döneminde, Tophane genişletildi ve yeniden yapıldı. Bu dönemde Osmanlı ordusu, Avrupa'nın en güçlü topçu kuvvetlerinden birine sahipti. Tophane'de dökülen toplar, Belgrad, Rodos, Mohaç ve Viyana seferlerinde kullanıldı. Tophane'nin çevresinde, topçuların, top arabacıların ve dökümcülerin yaşadığı bir mahalle oluştu. Bu mahallede camiler, hamamlar ve kışlalar inşa edildi.

Top döküm teknolojisi

Osmanlı toplarının büyük çoğunluğu, bronzdan dökülüyordu. Bronz, bakır ve kalayın karışımından oluşan bir alaşımdı. Bronz toplar, demir toplara göre daha dayanıklı ve güvenliydi; ateşlendiğinde patlama ihtimali daha düşüktü. Osmanlı, bakır bakımından zengin madenlere sahipti. Kastamonu'daki Küre madenleri ve Ergani madenleri, Tophane'ye bakır sağlayan önemli kaynaklardı.

Top döküm işlemi, büyük bir ustalık gerektiriyordu. Önce topun kalıbı, kil ve balmumu kullanılarak hazırlanır, ardından eritilmiş bronz bu kalıba dökülürdü. Döküm, büyük ocaklarda, yüksek sıcaklıklarda yapılırdı. Döküm sırasında padişahın ya da devlet adamlarının bulunduğu ve dualar okunduğu da olurdu.

Çanakkale topu: İngiltere'deki Osmanlı topu

Osmanlı'nın döktüğü topların en ünlülerinden biri, Şahi top ya da İngilizcede "Dardanelles Gun", yani "Çanakkale topu" olarak bilinen dev bronz toptur. Bu top, 1464'te, Fatih Sultan Mehmed döneminde, Munir Ali adlı bir usta tarafından döküldü. Top, iki parçadan oluşur ve iki parça birbirine vidalanarak birleştirilir. Bu tasarım, topun taşınmasını kolaylaştırmak için düşünülmüştü. Topun toplam ağırlığı on altı tonu aşar.

Top, yüzyıllar boyunca Çanakkale Boğazı'ndaki kalelerde kullanıldı. 1807'de İngiliz donanması Çanakkale Boğazı'ndan geçmeye çalıştığında, bu tür büyük topların İngiliz gemilerine ateş açtığı anlatılır. 1866'da Sultan Abdülaziz, bu topu İngiltere Kraliçesi Victoria'ya hediye etti. Top, bugün Portsmouth yakınlarındaki Fort Nelson'da, İngiltere'nin Kraliyet Silah Müzesi'nin koleksiyonunda sergilenmektedir.

III. Selim ve yeni bina

18. yüzyılın sonunda, Osmanlı ordusu Avrupa ordularının gerisinde kalmıştı. III. Selim, Nizam-ı Cedid adı verilen askerî reformlar kapsamında topçuluğu da modernleştirmeye çalıştı. Bu dönemde Tophane yeniden yapıldı. Bugün ayakta olan beş kubbeli ana bina, 1803 civarında tamamlandı. III. Selim döneminde Avrupa'dan getirilen uzmanlar, Osmanlı topçularına yeni döküm teknikleri ve top kullanma yöntemleri öğretti.

Tophane semti

Tophane'nin çevresi, yüzyıllar boyunca İstanbul'un önemli bir semti oldu. Semtte, Kılıç Ali Paşa Camii ve Nusretiye Camii gibi önemli yapılar yer alır. Nusretiye Camii, II. Mahmud döneminde, Yeniçeri Ocağı'nın kaldırılmasından sonra, "zafer" anlamına gelen adıyla yaptırılmıştır. Tophane Çeşmesi ise I. Mahmud döneminin ünlü meydan çeşmelerinden biridir.

Tophane'nin ustaları

Tophane-i Amire'de çalışan ustalar, Osmanlı'nın en değerli zanaatkârları arasındaydı. Top döküm ustaları, yıllar süren bir eğitimden geçerek yetişirdi. 15. ve 16. yüzyılda Tophane'de, Osmanlı ustalarının yanı sıra Avrupa'dan gelen ustalar da çalıştı. Fatih Sultan Mehmed döneminde, İstanbul kuşatması için dev toplar döken Macar usta Orban, bu ustaların en tanınmış örneğidir. Tophane'nin kayıtlarında, ustaların adları, maaşları ve döktükleri topların ağırlıkları yer alır. Bu kayıtlar, Osmanlı top üretiminin ölçeğini ve tekniğini anlamak için değerli bir kaynaktır.

Tophane semtinin oluşumu

Tophane-i Amire, çevresindeki semte de adını verdi. Tophane semti, Osmanlı döneminde topçuların, döküm ustalarının ve askerlerin yaşadığı bir bölge haline geldi. Semtte, Kılıç Ali Paşa Camii, Tophane Çeşmesi ve Nusretiye Camii gibi önemli yapılar yer alır. Nusretiye Camii, Sultan II. Mahmud döneminde, yeniçeri ocağının kaldırılmasının ardından inşa edildi ve adını "zafer" anlamına gelen nusret sözcüğünden aldı.

Bugünkü Tophane-i Amire

Tophane-i Amire'nin bugün ayakta kalan binası, Mimar Sinan Güzel Sanatlar Üniversitesi tarafından bir kültür ve sanat merkezi olarak kullanılmaktadır. Binanın kubbeli salonları, sergilere ve etkinliklere ev sahipliği yapmaktadır. Bu dönüşüm, Osmanlı'nın sanayi mirasının yeni işlevlerle korunmasının bir örneğidir.

Bugünkü Tophane-i Amire

Tophane-i Amire, 20. yüzyılın başına kadar askerî amaçla kullanıldı. Cumhuriyet döneminde bina, uzun süre askerî depo olarak kullanıldı. 1990'larda bina, Mimar Sinan Güzel Sanatlar Üniversitesi'ne verildi ve restore edilerek bir kültür ve sanat merkezine dönüştürüldü. Bugün Tophane-i Amire Kültür ve Sanat Merkezi'nde sergiler, konserler ve etkinlikler düzenlenmektedir. Binanın kubbeli iç mekânları, sanat eserlerinin sergilenmesi için etkileyici bir ortam sunar.

Dökümhanenin ateşinde bir imparatorluk

Bize göre Tophane-i Amire, Osmanlı'nın askerî gücünün ve teknolojik birikiminin en somut tanıklarından biridir. Fatih'in kurduğu, Kanuni'nin genişlettiği ve III. Selim'in yeniden yaptığı bu dökümhane, imparatorluğun yükseliş ve reform dönemlerini aynı çatı altında birleştirir. Portsmouth'taki Çanakkale topu ise, Osmanlı'nın top döküm ustalığının bugün dünyanın başka bir köşesinde hâlâ hayranlıkla izlendiğini hatırlatır.

Tophane-i Amire, Osmanlı'nın askerî gücünün yalnızca asker sayısına değil, üretim kapasitesine de dayandığını gösteren bir kurumdu. Burada dökülen toplar, kuşatmalardan deniz savaşlarına kadar pek çok çatışmanın sonucunu etkiledi. Dökümhanede yabancı ustaların da çalışması, Osmanlı'nın teknik bilgiyi farklı kaynaklardan almaktan çekinmediğini gösterir. 18. ve 19. yüzyıllarda yapılan yenilemeler, değişen silah teknolojisine ayak uydurma çabasının parçasıydı. Portsmouth'taki büyük top, 1460'larda dökülen ve 19. yüzyılda İngiltere'ye hediye edilen bir eser olarak, Osmanlı döküm ustalığının dünyada nasıl tanındığını gösterir. Bugün Tophane'deki tarihî binaların kültür ve sanat mekânı olarak kullanılması, bu askerî mirası şehir hayatına yeniden kazandırmıştır. Dökümhanenin hikâyesi, teknoloji ile devlet gücünün ilişkisini somut biçimde anlatır.