Lady Mary Wortley Montagu, 1689'da Londra'da doğan, eşi Edward Wortley Montagu'nun İstanbul'daki İngiliz elçiliği sırasında, 1717–1718 yıllarında Osmanlı Devleti'nde yaşayan İngiliz yazar ve şairdir. Lady Mary, Osmanlı Devleti'nde geçirdiği yılları anlatan mektuplarıyla tanınır. Bu mektuplar, ölümünden sonra 1763'te yayımlandı ve XVIII. yüzyılda Avrupa'da Osmanlı kadınlarının hayatını içeriden anlatan en ünlü eserlerden biri oldu. Lady Mary'nin en kalıcı etkisi ise İstanbul'da gördüğü çiçek hastalığına karşı aşılama yöntemini İngiltere'ye tanıtmasıdır. Kendi oğlunu İstanbul'da aşılatan Lady Mary, İngiltere'ye döndükten sonra bu yöntemin yaygınlaşması için mücadele etti. Lady Mary, 1762'de Londra'da vefat etti. Lady Mary Wortley Montagu'nun Charles Jervas tarafından yapılan portresiGörsel: Wikimedia Commons, Public domain, yazar: Charles Jervas. Dosya sayfası
İstanbul'a yolculuk
Edward Wortley Montagu, 1716'da İngiltere'nin İstanbul elçiliğine atandı. Lady Mary, eşiyle birlikte Viyana ve Balkanlar üzerinden İstanbul'a gitti. Yolculuk sırasında Sofya'da ve Edirne'de bulundu. Edirne'de, Sultan III. Ahmed'in sarayının bulunduğu şehirde bir süre kaldı. Ardından İstanbul'a geçti. Lady Mary, bu yolculuk boyunca gördüklerini arkadaşlarına ve ailesine yazdığı mektuplarda anlattı.
Mektuplar
Lady Mary'nin mektupları, Osmanlı Devleti'ni anlatan önceki Avrupa eserlerinden önemli bir noktada ayrılır. Önceki Avrupalı gezginlerin çoğu erkekti ve Osmanlı kadınlarının dünyasına giremiyordu. Lady Mary ise bir kadın olarak Osmanlı kadınlarının evlerini, hamamlarını ve sosyal hayatlarını yakından görme imkânı buldu. Mektuplarında Sofya'daki bir hamamı, Edirne ve İstanbul'daki saray kadınlarıyla yaptığı görüşmeleri ve Osmanlı kadınlarının giyimini ayrıntılı bir şekilde anlattı. Lady Mary, Osmanlı kadınlarının Avrupa'da sanıldığı gibi tamamen kapalı bir hayat sürmediğini, bazı açılardan Avrupalı kadınlardan daha fazla özgürlüğe sahip olduğunu yazdı.
Ek bilgi
Türkçe merakı: Lady Mary, İstanbul'da bulunduğu sırada Türkçe öğrenmeye çalıştı ve Osmanlı şiirine ilgi gösterdi. Mektuplarında, Osmanlı şiirinden örnekleri İngilizceye çevirmeye çalıştığını anlattı. Ayrıca Osmanlı'da sevgililer arasında çiçekler ve nesnelerle gönderilen gizli mesajlar, yani "selam" geleneği üzerine yazdıkları, Avrupa'da büyük ilgi gördü. Lady Mary'nin bu anlatımları, Avrupa'da Osmanlı'ya yönelik merakı artırdı.
Çiçek hastalığı ve aşılama
Çiçek hastalığı, XVIII. yüzyılda Avrupa'nın en ölümcül hastalıklarından biriydi. Lady Mary de 1715'te bu hastalığa yakalanmış, hayatta kalmış ama yüzünde izler kalmıştı. Kardeşi ise bu hastalıktan ölmüştü. İstanbul'da Lady Mary, Osmanlı halkı arasında yaygın olan bir aşılama yöntemini gördü. Bu yöntemde, hafif bir çiçek hastalığı geçiren bir kişinin yarasından alınan madde, sağlıklı bir kişinin derisindeki küçük bir çizikten vücuda veriliyordu. Bu şekilde aşılanan kişi, hastalığı hafif bir şekilde geçiriyor ve bağışıklık kazanıyordu. Lady Mary, bu yöntemi bir mektubunda ayrıntılı olarak anlattı. Lady Mary'yi oğlu ve hizmetkârlarıyla gösteren Vanmour tablosuGörsel: Wikimedia Commons, Public domain, yazar: Jean Baptiste Vanmour. Dosya sayfası
Oğlunun aşılanması
Lady Mary, 1718'de İstanbul'da oğlu Edward'ı bu yöntemle aşılattı. Aşılama, elçiliğin cerrahı Charles Maitland'ın gözetiminde yapıldı. Edward, hastalığı hafif bir şekilde geçirdi ve iyileşti. Lady Mary, bu deneyimden sonra aşılamanın İngiltere'de de uygulanması gerektiğine inandı. 1718'de İngiltere'ye döndükten sonra, 1721'de Londra'da bir çiçek hastalığı salgını sırasında kızını da aşılattı. Bu aşılama, İngiliz doktorlarının gözetiminde yapıldı ve İngiltere'de büyük bir ilgi uyandırdı.
Dikkat: yanlış bilinen
Tartışmalar ve dirençler: Lady Mary'nin aşılamayı tanıtma çabası, İngiltere'de büyük tartışmalara yol açtı. Bazı doktorlar ve din adamları, bu yöntemi tehlikeli ve doğaya aykırı buldu. Yöntemin "Doğu'dan" gelmesi de bazı çevrelerde önyargıyla karşılandı. Ancak aşılamanın başarılı sonuçları, zamanla bu dirençleri kırdı. Galler Prensesi Caroline'ın çocuklarını aşılatması, yöntemin İngiliz toplumunda kabul görmesine büyük katkıda bulundu. Aşılama yöntemi, Osmanlı'ya özgü bir buluş değildi; benzer yöntemler Asya ve Afrika'nın farklı bölgelerinde de uygulanıyordu. Lady Mary'nin katkısı, bu yöntemi İngiltere'ye tanıtmak oldu.
Jenner'e giden yol
Lady Mary'nin tanıttığı aşılama yöntemi, XVIII. yüzyıl boyunca İngiltere'de ve Avrupa'da yaygınlaştı. 1796'da İngiliz doktor Edward Jenner, inek çiçeği hastalığından alınan maddeyle yapılan ve çok daha güvenli olan bir aşı geliştirdi. Jenner'in aşısı, zamanla eski aşılama yönteminin yerini aldı. Ancak Jenner'in çalışmaları, Lady Mary'nin İngiltere'ye tanıttığı yöntemin yarattığı bilgi birikimi üzerinde yükseldi. Çiçek hastalığı, XX. yüzyılda dünya çapında yürütülen aşı kampanyalarıyla tamamen ortadan kaldırıldı.
Lady Mary'nin mirası
Lady Mary'nin mektupları, bugün de Osmanlı tarihçileri ve edebiyat tarihçileri için önemli bir kaynaktır. Mektuplar, XVIII. yüzyılın başında Osmanlı kadınlarının hayatını, İstanbul'un ve Edirne'nin sosyal hayatını anlatan değerli bir tanıklıktır. Lady Mary'nin aşılama konusundaki çabaları ise tıp tarihinde önemli bir yer tutar. Mektupların Türkçe çevirileri de yayımlanmıştır. Lady Mary Wortley Montagu'nun Joseph Highmore tarafından yapılan portresiGörsel: Wikimedia Commons, Public domain, yazar: Joseph Highmore. Dosya sayfası
Tarih notu
Kronoloji: 1689: Lady Mary Londra'da doğar. 1715: Çiçek hastalığına yakalanır. 1716: Eşi İstanbul elçiliğine atanır; yolculuk başlar. 1717: Edirne'ye ve İstanbul'a varır; aşılama yöntemini anlatan mektubunu yazar. 1718: Oğlu İstanbul'da aşılanır; İngiltere'ye döner. 1721: Kızı Londra'da aşılanır. 1762: Lady Mary vefat eder. 1763: Mektupları yayımlanır. 1796: Jenner'in aşısı.
Bir annenin cesareti
Lady Mary'nin hikâyesinin en etkileyici yanı, onun bir anne olarak gösterdiği cesarettir. Kendisi çiçek hastalığından zor kurtulmuş, kardeşini bu hastalıkta kaybetmişti. İstanbul'da gördüğü yöntemin çocuklarını koruyabileceğine inandı ve kendi oğlunu aşılatmaktan çekinmedi. İngiltere'de karşılaştığı dirençlere rağmen, bu yöntemin yaygınlaşması için mücadele etti.
Bizim gözümüzde Lady Mary'nin hikâyesi, bilginin kültürler arasında nasıl dolaştığını gösteren güzel bir örnektir. İstanbul'daki sıradan insanların uyguladığı bir halk yöntemi, bir İngiliz kadının merakı ve cesareti sayesinde Avrupa'ya ulaştı. Bu yöntem, Jenner'in aşısının ve modern bağışıklama biliminin yolunu açtı. Lady Mary'nin mektupları, Osmanlı ile Avrupa arasında ön yargıların değil, gözlemin ve merakın kurduğu bir köprünün tanığıdır.
#1
