Mahmut Şevket Paşa (1856-1913): Hareket Ordusu'nun komutanı ve Beyazıt'ta vurulan sadrazam

Bağdat'tan sadarete

Mahmut Şevket Paşa, Meşrutiyet döneminin en güçlü askerlerinden biri. 1909'da 31 Mart Olayı'nı bastıran Hareket Ordusu'nun komutanı olarak İstanbul'a girdi, ardından yıllarca Harbiye Nazırı olarak ordunun yeniden düzenlenmesini yönetti. 1913'te sadrazam oldu ve yalnızca beş ay sonra, Beyazıt'ta uğradığı bir suikastte hayatını kaybetti.

Onun ölümü, İttihat ve Terakki'nin iktidarı tamamen eline almasının dönüm noktalarından biri oldu. Hareket Ordusu'nun kurmay kadrosunda yer alan genç subaylar arasında Mustafa Kemal de vardı.

Bağdatlı bir asker

Mahmut Şevket, 1856'da Bağdat'ta doğdu. İstanbul'da askerî okullarda okudu ve kurmay subay olarak yetişti. Genç yaşta Almanya'ya gönderildi; orada silah fabrikalarında incelemeler yaptı ve Osmanlı ordusu için sipariş edilen silahların teslimini denetledi. Almanya'da geçirdiği yıllar, onun Alman askerî sistemine olan hayranlığını pekiştirdi.

İstanbul'a döndükten sonra çeşitli görevlerde bulundu, bir süre Kosova valiliği yaptı. Meşrutiyet ilan edildiğinde Selanik'teki 3. Ordu'nun komutanıydı. 3. Ordu, Meşrutiyet'in doğduğu ordu olarak İttihat ve Terakki'nin en güçlü dayanağıydı.

31 Mart ve Hareket Ordusu

13 Nisan 1909'da İstanbul'da bir isyan çıktı. Rumi takvimde 31 Mart'a denk gelen bu olayda, bazı askerler ve medrese öğrencileri şeriat talebiyle ayaklandı. İttihatçı mebuslar ve subaylar saldırıya uğradı, bazıları öldürüldü. Hükümet istifa etti ve İstanbul birkaç gün boyunca isyancıların denetiminde kaldı.

Selanik'te bu haber büyük bir tepkiyle karşılandı. Mahmut Şevket Paşa komutasında, düzenli birlikler ve gönüllülerden oluşan bir ordu toplandı ve demiryoluyla İstanbul'a doğru harekete geçti. Bu orduya Hareket Ordusu adı verildi. Ordunun kurmay kadrosunda Mustafa Kemal gibi genç subaylar da görev aldı. 24 Nisan 1909'da Hareket Ordusu İstanbul'a girdi. Kısa çatışmaların ardından şehir denetim altına alındı.

Abdülhamid'in tahttan indirilmesi

Hareket Ordusu'nun İstanbul'a girmesinden üç gün sonra, 27 Nisan 1909'da Meclis-i Umumi-i Milli toplandı ve II. Abdülhamid'in tahttan indirilmesine karar verdi. Yerine kardeşi V. Mehmet Reşat tahta çıktı. Abdülhamid, Selanik'e gönderildi. Mahmut Şevket Paşa, bu süreçte İstanbul'daki en güçlü kişi hâline geldi.

İstanbul'da sıkıyönetim ilan edildi. Divan-ı Harp'ler kuruldu ve isyana katılanlar yargılandı. Mahmut Şevket Paşa, sıkıyönetim komutanı olarak bu dönemde büyük bir yetkiye sahipti. Ancak siyasete doğrudan karışmaktan kaçındı ve kendisini ordunun yeniden düzenlenmesine adadı.

Harbiye Nezareti yılları

Mahmut Şevket Paşa'nın Harbiye Nazırlığı, Osmanlı ordusunun çok sayıda cephede aynı anda zorlandığı bir döneme denk geldi. Arnavutluk'ta ve Yemen'de isyanlar çıktı; ordu bu bölgelere büyük kuvvetler göndermek zorunda kaldı. 1911'de İtalya Trablusgarp'a saldırdı. Osmanlı Devleti, denizden ulaşılamayan bu uzak eyaleti düzenli bir orduyla savunamadı. Enver ve Mustafa Kemal gibi genç subaylar, gizlice Trablusgarp'a geçerek yerel halkı örgütledi ve direnişi yönetti.

Bu dönemde ordunun içinde siyasi ayrılıklar da derinleşti. İttihatçı subaylar ile onlara karşı olan Halaskâr Zabitan grubu arasındaki çatışma, 1912 yazında hükümetin düşmesine yol açtı. Mahmut Şevket Paşa da bu kriz sırasında görevinden ayrıldı. Ordunun siyasete karışmasını eleştiren paşa, kendi döneminin bu çatışmalardan uzak kalmadığını da gördü.

Babıâli Baskını ve sadaret

Birinci Balkan Savaşı'ndaki ağır yenilgiler, İstanbul'da siyasi bir kriz yarattı. Kâmil Paşa hükümetinin Edirne'yi bırakmaya hazırlandığı söylentileri üzerine, 23 Ocak 1913'te Enver Bey liderliğindeki bir grup İttihatçı subay Babıâli'yi bastı. Harbiye Nazırı Nazım Paşa öldürüldü, Kâmil Paşa istifaya zorlandı. Aynı gün Mahmut Şevket Paşa sadrazamlığa getirildi.

Mahmut Şevket Paşa'nın sadareti, savaşın en zor dönemine denk geldi. Edirne Mart 1913'te düştü ve Mayıs'ta Londra Antlaşması imzalandı. Paşa, bu süreçte hem iç siyasetteki gerginlikleri yönetmeye hem de ordunun toparlanmasına çalıştı. Muhalefet ise hükümete karşı giderek sertleşiyordu.

Beyazıt'taki suikast

11 Haziran 1913'te Mahmut Şevket Paşa, Harbiye Nezareti'nden Babıâli'ye giderken Beyazıt Meydanı'nda otomobilinde silahlı saldırıya uğradı. Ağır yaralanan paşa kısa süre sonra hayatını kaybetti. Saldırının arkasında muhalefet çevrelerinden kişiler vardı. Suikastten sonra İttihat ve Terakki, muhalefete karşı geniş bir kovuşturma başlattı.

Saldırganlar ve suikastle ilişkilendirilen çok sayıda kişi yargılandı. Bazıları idam edildi, bazıları sürgüne gönderildi. Muhalefetin önde gelen isimlerinden bazıları yurt dışına kaçtı. Mahmut Şevket Paşa'nın yerine Said Halim Paşa sadrazam oldu. Bu tarihten sonra İttihat ve Terakki, Birinci Dünya Savaşı'nın sonuna kadar iktidarı tek başına elinde tuttu.

Mirası

Mahmut Şevket Paşa'nın mezarı, İstanbul'da Hürriyet-i Ebediye Tepesi'nde bulunuyor. Burası, 31 Mart Olayı'nda hayatını kaybeden Hareket Ordusu askerleri için yapılmış bir anıt mezar alanıdır. Paşanın burada gömülmesi, onun adının Meşrutiyet'in savunulmasıyla ne kadar özdeşleştiğini gösteriyor.

Bize kalırsa Mahmut Şevket Paşa, Osmanlı'nın son döneminde ordunun siyasetle ilişkisinin en çarpıcı örneklerinden biri. Kendisi siyasete karışmak istemediğini söyledi, ama ordunun gücü onu her seferinde siyasetin merkezine taşıdı. Mustafa Kemal, gençlik yıllarında ordunun siyasetten ayrılması gerektiğini savunmuştu. Hareket Ordusu'nda görev alırken gördükleri, bu düşüncesini pekiştiren deneyimler arasında yer aldı.

Günlüğün tanıklığı

Mahmut Şevket Paşa, sadareti sırasında bir günlük tuttu. Bu günlük, sonraki yıllarda yayımlandı ve Balkan Savaşı'nın son aylarındaki İstanbul siyasetine dair değerli bir tanıklık olarak görüldü. Günlükte paşanın hükümet içindeki gerginlikleri, İttihat ve Terakki ile ilişkisini ve muhalefetin faaliyetlerine dair izlenimlerini bulmak mümkün.