Londra Boğazlar Sözleşmesi (1841): Boğazların ilk uluslararası rejimi ve Montrö'ye uzanan yol

Londra Boğazlar Sözleşmesi, 13 Temmuz 1841'de Londra'da Osmanlı Devleti ile İngiltere, Fransa, Avusturya, Prusya ve Rusya arasında imzalanan ve İstanbul ile Çanakkale boğazlarının statüsünü ilk kez çok taraflı bir uluslararası antlaşmayla düzenleyen sözleşmedir. Sözleşmeye göre Osmanlı Devleti barış içinde olduğu sürece, Boğazlar bütün yabancı devletlerin savaş gemilerine kapalı kalacaktı. Böylece Boğazlar meselesi, Osmanlı Devleti ile tek bir devlet arasındaki ikili bir mesele olmaktan çıktı ve Avrupa'nın büyük devletlerinin ortak güvencesine bağlandı. Sözleşme, 1833'te Rusya ile yapılan Hünkâr İskelesi Antlaşması'nın Rusya'ya sağladığı ayrıcalıklı konumu da fiilen sona erdirdi. 1841 Sözleşmesi, sonraki yüzyılda Paris, Londra, Lozan ve Montrö'de yapılan düzenlemelerin ilk halkasıdır.

Boğazlar meselesi nedir?

İstanbul ve Çanakkale boğazları, Karadeniz'i Akdeniz'e bağlayan tek deniz yoludur. Osmanlı Devleti, XV. yüzyılda İstanbul'u fethettikten ve Karadeniz kıyılarını ele geçirdikten sonra, Boğazları ve Karadeniz'i yüzyıllar boyunca kendi kontrolünde tuttu. Ancak XVIII. yüzyılın sonlarında Rusya'nın Karadeniz kıyılarına yerleşmesiyle durum değişti. 1774 Küçük Kaynarca Antlaşması, Rus ticaret gemilerine Boğazlardan geçiş hakkı tanıdı. Bundan sonra Boğazlardan savaş gemilerinin geçişi, Avrupa'nın büyük devletleri arasında önemli bir anlaşmazlık konusu oldu.

Hünkâr İskelesi'nin gölgesi

1833'te Mehmed Ali Paşa'nın kuvvetleri İstanbul'u tehdit ettiğinde, II. Mahmud Rusya'dan yardım istemişti. Bu yardımın ardından 8 Temmuz 1833'te imzalanan Hünkâr İskelesi Antlaşması, iki devlet arasında sekiz yıllık bir ittifak kurdu. Antlaşmanın gizli maddesine göre Osmanlı Devleti, Rusya'nın bir savaşa girmesi hâlinde Çanakkale Boğazı'nı Rusya'ya düşman olan devletlerin savaş gemilerine kapatacaktı. İngiltere ve Fransa, bu antlaşmayı Rusya'nın Osmanlı Devleti üzerinde koruyucu bir konuma geldiğinin işareti olarak gördü. Antlaşma, Avrupa'da büyük bir rahatsızlığa yol açtı.

Sözleşmenin yolu

1839–1840 Mısır krizi, Boğazlar meselesinin çözümü için de bir fırsat yarattı. Rusya, Mısır krizinde İngiltere ile birlikte hareket ederek Avrupa'daki yalnızlığından kurtulmak istiyordu. İngiltere ise Rusya'nın Osmanlı Devleti üzerindeki ayrıcalıklı etkisini sona erdirmeyi amaçlıyordu. 1840 Londra Antlaşması'nda Fransa dışarıda kalmıştı; ancak Mehmed Ali meselesi çözüldükten sonra Fransa da yeniden Avrupa'nın ortak kararlarına katılmayı kabul etti. Bu ortam, Boğazların statüsünün beş büyük devlet ve Osmanlı Devleti arasında imzalanacak bir sözleşmeyle belirlenmesine imkân verdi.

Sözleşmenin hükümleri

13 Temmuz 1841'de imzalanan sözleşmenin başlıca hükümleri şunlardır:

• Padişah, Osmanlı Devleti'nin eski bir kuralı olarak, barış zamanında yabancı savaş gemilerinin İstanbul ve Çanakkale boğazlarından geçişini yasaklamaya kararlıdır.
• Osmanlı Devleti barış içinde olduğu sürece, hiçbir yabancı savaş gemisi Boğazlara giremeyecektir.
• Sözleşmeyi imzalayan devletler, padişahın bu kararına uyacaklarını taahhüt eder.
• Padişah, yabancı elçiliklerin hizmetindeki hafif gemilere geçiş izni verme hakkını saklı tutar.
• Sözleşme, Osmanlı Devleti ile dostane ilişkileri olan diğer devletlerin de katılımına açıktır.

Sözleşmenin anlamı

1841 Sözleşmesi, Boğazlar üzerindeki Osmanlı egemenliğini kabul ediyordu; Boğazları kapatma kararı, padişahın eski bir kuralı olarak sunuluyordu. Ancak bu kural artık Avrupa'nın büyük devletlerinin güvencesi altına alınmıştı. Bu durum, Osmanlı Devleti'nin Boğazlar üzerinde tek başına karar verme yetkisini sınırlıyordu. Sözleşme, Rusya'nın donanmasını Karadeniz'de tutuyordu; İngiltere ve Fransa'nın donanmaları ise barış zamanında Karadeniz'e giremiyordu. Böylece Boğazlar, Avrupa'nın denge politikasının bir parçası hâline geldi.

1841'den Montrö'ye

1841 Sözleşmesi, Boğazlar rejiminin sonraki gelişiminin başlangıç noktasıdır. 1856 Paris Antlaşması, 1841 kurallarını yeniden doğruladı ve buna ek olarak Karadeniz'i tarafsız hâle getirerek bu denizde savaş gemisi bulundurulmasını yasakladı. 1871 Londra Antlaşması, Karadeniz'in tarafsızlığını kaldırdı ve padişaha barış zamanında da müttefik devletlerin savaş gemilerine Boğazları açma hakkı tanıdı. Birinci Dünya Savaşı'ndan sonra 1923 Lozan Antlaşması'yla Boğazlar, uluslararası bir komisyonun denetimine bırakıldı. 1936'da imzalanan Montrö Boğazlar Sözleşmesi ise Boğazlar üzerindeki denetimi yeniden Türkiye'ye verdi. Montrö, bugün de yürürlüktedir.

Arşivlerdeki sözleşme

1841 Sözleşmesi'nin Osmanlı nüshası ve görüşmelere dair belgeler, Osmanlı arşivinde yer alır. Sözleşmenin metni, Avrupa devletlerinin yayımladığı antlaşma derlemelerinde de basılmıştır. Londra'daki İngiltere Ulusal Arşivi'nde, Paris'teki Fransız Dışişleri arşivinde ve Viyana'daki Avusturya Devlet Arşivi'nde de görüşmelere dair raporlar ve yazışmalar bulunur. Bu belgeler, Boğazlar meselesinin XIX. yüzyılda Avrupa diplomasisinin merkezindeki yerini ayrıntılı biçimde gösterir.

Eski bir kuralın yeni güvencesi

1841 Sözleşmesi'nin en ilginç yanı, kendi dilidir. Sözleşme, Boğazların kapatılmasını Osmanlı'nın "eski kuralı" olarak tanımlıyordu. Gerçekten de Osmanlı Devleti, yüzyıllar boyunca Boğazları yabancı savaş gemilerine kapalı tutmuştu. Ancak bu kural, artık Osmanlı'nın tek başına koyduğu bir kural değil, Avrupa'nın büyük devletlerinin ortak güvencesine dayanan bir kuraldı. Eski bir uygulama, yeni bir uluslararası düzenin parçası hâline gelmişti.

Bizim gözümüzde 1841, Boğazlar tarihinde "egemenlik" ile "uluslararası güvence" arasındaki gerginliğin başladığı yıldır. Bu gerginlik, sonraki yüzyıl boyunca Paris'te, Londra'da ve Lozan'da farklı biçimlerde yeniden ortaya çıktı. Ancak 1936'da Montrö'de, Türkiye Boğazlar üzerindeki denetimi yeniden kazanırken uluslararası bir sözleşmenin güvencesini de korudu. Bu açıdan Montrö, 1841'de başlayan uzun bir sürecin Türkiye lehine sonuçlanmasıdır.