Kütahya Antlaşması (1833): Suriye ve Adana'nın Mehmed Ali'ye bırakıldığı uzlaşma

Kütahya Antlaşması, 1833 baharında Osmanlı Devleti ile Mısır valisi Kavalalı Mehmed Ali Paşa arasında varılan ve birinci Osmanlı-Mısır savaşını sona erdiren uzlaşmadır. Konya'da Osmanlı ordusunu yenen İbrahim Paşa'nın Kütahya'ya kadar ilerlemesi üzerine yapılan görüşmelerin sonucunda, Suriye'nin bütünü ve Adana'nın yönetimi Mehmed Ali ve oğluna bırakıldı. Uzlaşma, iki devlet arasındaki bir antlaşma değil, bir valiyle padişah arasında varılan ve fermanlarla ilan edilen bir düzenlemeydi. Yönetim yetkisi her yıl yenilenecek şekilde verildi. Kütahya düzenlemesi, kalıcı bir barış getirmedi; altı yıl sonra yeniden savaş çıktı.

Kütahya'ya giden yol

21 Aralık 1832'de Konya'da Osmanlı ordusu yenilip sadrazam Reşid Mehmed Paşa esir düştükten sonra, İbrahim Paşa ilerleyişini sürdürdü. Şubat 1833'te Kütahya'ya ulaştı. İstanbul'a birkaç günlük mesafede olan Mısır ordusu karşısında II. Mahmud, Rusya'dan yardım istedi. Rus donanması Boğaz'a geldi ve Nisan 1833'te Rus askerleri Hünkâr İskelesi'ne çıktı. Rus askerlerinin İstanbul'da bulunması, İngiltere ve Fransa'yı telaşlandırdı. Bu devletler, Mehmed Ali'yi uzlaşmaya zorlarken, padişaha da Mehmed Ali'nin taleplerini kabul etmesi yönünde baskı yaptı.

Görüşmeler

Fransa'nın İstanbul elçisi Amiral Roussin'in arabuluculuğuyla görüşmeler başladı. Osmanlı Devleti adına İbrahim Paşa ile görüşmek üzere Kütahya'ya gönderilenler arasında, o sırada genç bir devlet görevlisi olan ve daha sonra Tanzimat'ın mimarı olacak Mustafa Reşid de bulunuyordu. Mehmed Ali, Suriye'nin bütününün yanında Adana'yı da istiyordu. Adana, Toros geçitlerine hâkim olması nedeniyle stratejik bir öneme sahipti; Mısır ordusu açısından Anadolu'ya açılan kapı demekti. Padişah, uzun direnişten sonra bu talebi de kabul etti.

Düzenlemenin hükümleri

Kütahya düzenlemesiyle şunlar kabul edildi:

• Mehmed Ali Paşa'nın Mısır ve Girit valiliği teyit edildi.
• Şam, Halep, Trablusşam ve Sayda eyaletleri, yani Suriye'nin bütünü Mehmed Ali'ye bırakıldı.
• Adana'nın yönetimi, muhassıllık adıyla İbrahim Paşa'ya verildi.
• Mehmed Ali, padişaha bağlılığını sürdürmeyi ve vergi göndermeyi kabul etti.
• İbrahim Paşa'nın ordusu, Toros dağlarının güneyine çekildi.

Ancak düzenleme, Mehmed Ali'ye bu toprakları kalıcı olarak ya da veraset yoluyla vermiyordu. Yönetim yetkisi, her yıl yapılan atamalarla yenileniyordu. Bu durum, Mehmed Ali'nin tatmin olmasını engelledi ve iki taraf arasındaki gerginliğin sürmesine yol açtı.

Suriye'de Mısır yönetimi

Kütahya'dan sonra İbrahim Paşa, Suriye'yi yaklaşık yedi yıl yönetti. Bu dönemde bölgede köklü değişiklikler yapıldı: Merkezî bir yönetim kuruldu, yeni vergiler konuldu, halktan asker toplandı ve halkın silahsızlandırılmasına girişildi. Gayrimüslimlere yönelik bazı kısıtlamalar kaldırıldı ve Avrupalı tüccarların ve misyonerlerin bölgedeki faaliyetleri kolaylaştı. Ancak askerlik yükümlülüğü ve ağır vergiler, Filistin'de, Lübnan dağlarında ve Havran'da büyük ayaklanmalara yol açtı. 1834'teki Filistin ayaklanması, bunların en büyüklerinden biriydi.

1839'a giden yol

Kütahya'dan sonraki yıllarda, II. Mahmud ordusunu yeniden düzenledi ve Prusyalı danışmanlardan yardım aldı. Mehmed Ali ise 1838'de bağımsızlık ilan etmeyi düşündüğünü Avrupa devletlerine bildirdi. Avrupa devletleri buna karşı çıktı. 1839 baharında Osmanlı ordusu Fırat'ı geçerek İbrahim Paşa'ya saldırdı; ancak 24 Haziran 1839'da Nizip'te ağır bir yenilgiye uğradı. Bu yenilgi, ikinci Osmanlı-Mısır krizini başlattı ve 1840 Londra Antlaşması'na giden süreci açtı.

Arşivlerdeki izler

Kütahya görüşmelerine dair belgeler, Osmanlı arşivinde, Kahire'deki Mısır arşivlerinde ve Fransa ile İngiltere'nin diplomatik arşivlerinde bulunur. Osmanlı arşivinde, Mehmed Ali'ye ve İbrahim Paşa'ya verilen fermanlar, görüşmelere katılan devlet görevlilerinin raporları ve Rus askerlerinin İstanbul'daki varlığına dair yazışmalar yer alır. Fransız arşivlerinde ise Amiral Roussin'in raporları, arabuluculuk sürecini ayrıntılı biçimde aktarır.

Yıllık yenilenen bir barış

Kütahya düzenlemesinin en dikkat çekici yanı, her yıl yenilenen bir yönetim yetkisine dayanmasıdır. Bu ayrıntı, aslında iki tarafın da düzenlemeye nasıl baktığını gösteriyor. Padişah, bu yolla Mehmed Ali'nin yönetimini her an geri alınabilecek bir yetki olarak tutmak istedi. Mehmed Ali ise bunu bir aşağılanma ve güvensizlik kaynağı olarak gördü. Böyle kırılgan bir denge üzerine kurulan bir barışın uzun sürmesi beklenemezdi.

Bizim gözümüzde Kütahya'nın bir başka önemi, Mustafa Reşid'in diplomasi sahnesine çıktığı ilk büyük görüşmelerden biri olmasıdır. Bu genç devlet adamı, burada Avrupa devletlerinin Osmanlı meselelerine nasıl müdahale ettiğini yakından gördü. Sonraki yıllarda Londra ve Paris'te elçilik yaparken edindiği deneyimlerle birlikte, bu gözlemler onun Tanzimat Fermanı'na giden yolda izleyeceği diplomasinin şekillenmesine katkıda bulundu.