Londra Antlaşması (1840): Avrupa'nın Mehmed Ali'ye karşı birleşmesi ve Akka'nın bombardımanı

Londra Antlaşması, 15 Temmuz 1840'ta Londra'da Osmanlı Devleti ile İngiltere, Avusturya, Prusya ve Rusya arasında imzalanan ve Mısır valisi Mehmed Ali Paşa'nın Osmanlı Devleti'ne karşı elde ettiği kazanımları sınırlamayı amaçlayan antlaşmadır. Antlaşma, Mehmed Ali'ye Mısır'ın kalıtsal yönetimini ve belirli koşullarla Suriye'nin güneyinin ömür boyu yönetimini önerdi; Mehmed Ali'nin bu öneriyi reddetmesi hâlinde ise ona karşı güç kullanılacağını öngördü. Fransa, Mehmed Ali'yi desteklediği için antlaşmanın dışında kaldı. Mehmed Ali'nin öneriyi reddetmesi üzerine, İngiliz, Avusturya ve Osmanlı kuvvetleri Suriye kıyılarına çıkarma yaptı; 3 Kasım 1840'ta Akka bombardımanla ele geçirildi. İbrahim Paşa Suriye'yi boşaltmak zorunda kaldı. Kriz, 1841'de Mehmed Ali'ye Mısır'ın kalıtsal yönetiminin verilmesiyle sona erdi.

Nizip'ten Londra'ya

24 Haziran 1839'da Nizip'te Osmanlı ordusu, İbrahim Paşa'nın ordusuna yenilmişti. Birkaç hafta içinde II. Mahmud vefat etmiş ve Osmanlı donanması Mehmed Ali'ye teslim edilmişti. 27 Temmuz 1839'da büyük devletlerin İstanbul'daki elçileri, Osmanlı hükümetine ortak bir nota vererek kendilerine danışılmadan Mehmed Ali ile anlaşma yapılmamasını istediler. Böylece Mısır meselesi, Avrupa'nın büyük devletlerinin ortak meselesi hâline geldi. Sonraki aylarda, sorunun nasıl çözüleceği konusunda Avrupa başkentlerinde yoğun görüşmeler yapıldı.

Fransa'nın tutumu

Görüşmelerde en büyük sorun, Fransa'nın tutumuydu. Fransa, Mehmed Ali'yi Doğu Akdeniz'de kendi etkisini artırabileceği bir müttefik olarak görüyordu. Fransa'da Mehmed Ali'ye karşı büyük bir sempati vardı; Mısır'daki reformlar, Fransız uzmanların katkısıyla yapılmıştı. Fransa, Mehmed Ali'nin Suriye'nin tamamını elinde tutmasını destekliyordu. İngiltere ise, Dışişleri Bakanı Lord Palmerston'un önderliğinde, Mehmed Ali'nin gücünün sınırlandırılmasını istiyordu. Palmerston'un gözünde güçlü bir Mehmed Ali, Osmanlı Devleti'ni zayıflatacak, bu da Rusya'nın bölgede etkisini artırmasına yol açacaktı.

Antlaşmanın hükümleri

15 Temmuz 1840'ta imzalanan Londra Antlaşması'nın başlıca hükümleri şunlardır:

• Mehmed Ali'ye, Mısır'ın kalıtsal yönetimi ve Akka paşalığı da denilen Suriye'nin güney kısmının ömür boyu yönetimi önerilecekti.
• Mehmed Ali bu öneriyi on gün içinde kabul etmezse, ona yalnızca Mısır'ın kalıtsal yönetimi önerilecekti.
• Mehmed Ali bu ikinci öneriyi de belirli bir süre içinde kabul etmezse, padişah bu öneriyi geri çekmekte serbest olacaktı.
• Antlaşmayı imzalayan devletler, Mehmed Ali'yi öneriyi kabul etmeye zorlamak için gerekirse güç kullanacaklardı.
• Mehmed Ali, Osmanlı donanmasını padişaha geri verecekti.

Mehmed Ali'nin reddi ve Suriye harekâtı

Mehmed Ali, Fransa'nın desteğine güvenerek antlaşmanın önerilerini reddetti. Bunun üzerine İngiliz ve Avusturya donanmaları, Osmanlı kuvvetleriyle birlikte Suriye kıyılarına harekâta başladı. Eylül 1840'ta müttefik kuvvetler Beyrut yakınlarına çıkarma yaptı. Lübnan'daki yerel halkın bir kısmı da İbrahim Paşa'nın yönetimine karşı ayaklandı. Müttefik kuvvetler, Beyrut'u ve Sayda'yı ele geçirdi. 3 Kasım 1840'ta İngiliz amiral Robert Stopford komutasındaki müttefik donanma, Akka'yı bombaladı. Bombardıman sırasında kaledeki cephanelik infilak etti ve büyük kayıplara yol açtı. Akka, aynı gün ele geçirildi. Bu yenilgilerden sonra İbrahim Paşa, Suriye'yi boşaltarak Mısır'a çekildi.

Krizin sonu

Kasım 1840'ta İngiliz komutan Charles Napier, İskenderiye'de Mehmed Ali ile bir anlaşma yaptı. Bu anlaşmayla Mehmed Ali, Suriye'yi boşaltacak ve Osmanlı donanmasını geri verecek; buna karşılık Mısır'ın kalıtsal yönetimi ona bırakılacaktı. 1841'de padişah tarafından çıkarılan fermanlarla bu düzenleme kesinleşti. Mehmed Ali'ye ve soyuna Mısır'ın kalıtsal valiliği verildi. Buna karşılık Mehmed Ali, Osmanlı Devleti'ne yıllık vergi ödemeyi, ordusunun asker sayısını sınırlamayı ve Osmanlı kanunlarını Mısır'da uygulamayı kabul etti. Osmanlı donanması da İstanbul'a geri döndü.

Arşivlerdeki izler

Londra Antlaşması'nın Osmanlı nüshası ve görüşmelere dair belgeler, Osmanlı arşivinde yer alır. Londra'daki İngiltere Ulusal Arşivi'nde ise Lord Palmerston'un yazışmaları ve Suriye harekâtına dair askerî raporlar bulunur. Viyana'daki Avusturya Devlet Arşivi'nde de Avusturya'nın krizdeki rolüne dair belgeler korunur. Bu belgeler, bir Osmanlı iç meselesinin nasıl bir Avrupa krizine dönüştüğünü çok yönlü olarak izlemeyi mümkün kılar.

Kurtuluşun bedeli

Londra Antlaşması, Osmanlı Devleti'ni Mehmed Ali tehlikesinden kurtardı. Suriye geri alındı, donanma geri döndü ve Mehmed Ali Mısır'la sınırlandırıldı. Ancak bu kurtuluş, Osmanlı'nın kendi gücüyle değil, Avrupa'nın büyük devletlerinin müdahalesiyle sağlandı. Bu durum, Osmanlı Devleti'nin iç meselelerinin artık Avrupa'nın denge politikalarının bir parçası olduğunu açıkça gösterdi.

Bizce antlaşmanın asıl önemi, ortaya koyduğu yeni düzendedir. 1840'tan sonra Osmanlı Devleti'nin toprak bütünlüğü, Avrupa'nın büyük devletlerinin ortak bir çıkarı olarak görülmeye başlandı. Bu yaklaşım, 1856 Paris Antlaşması'nda resmî bir güvenceye dönüştü. Ancak bu güvence, Avrupa devletlerine Osmanlı'nın iç işlerine karışmak için de bir kapı açtı. Londra Antlaşması, bu çift yönlü ilişkinin ilk somut örneklerinden biriydi.