1821 baharında Mora'da başlayan Rum isyanı, İstanbul'da beklenmedik bir kurumsal değişikliğe yol açtı. Osmanlı Devleti, yaklaşık bir buçuk yüzyıldır Avrupa devletleriyle yazışmalarını ve müzakerelerini yürüten Rum tercüman ailelerine olan güvenini kaybetti. Divan-ı Hümayun tercümanı Konstantin Muruzi, isyancılarla ilişki kurduğu gerekçesiyle Nisan 1821'de idam edildi. Bu boşluğu doldurmak için Babıâli'de yeni bir kurum oluşturuldu: Tercüme Odası.
Tercüme Odası, başlangıçta yalnızca yabancı dilden belge çevirmek için kurulmuş küçük bir büroydu. Ancak birkaç on yıl içinde Tanzimat'ın en önemli bürokratlarının yetiştiği bir okula dönüştü. Âli Paşa, Fuad Paşa, Ahmed Vefik Paşa ve Saffet Paşa gibi isimler, kariyerlerine bu odada başladı. Bu yazıda Tercüme Odası'nın kuruluşunu, işleyişini ve Osmanlı modernleşmesindeki rolünü anlatıyoruz. Babıâli'nin giriş kapısını gösteren eski bir fotoğrafGörsel: Wikimedia Commons, CC0, yazar: Busy Léon. Dosya sayfası
Fenerli tercümanlar dönemi
17. yüzyılın ikinci yarısından itibaren Divan-ı Hümayun tercümanlığı, İstanbul'un Fener semtinde yaşayan Rum ailelerin elindeydi. İlk büyük Fenerli tercüman Panayot Nikusios, ardından İskerletzade Aleksandros Mavrokordatos oldu. Mavrokordatos, 1699 Karlofça müzakerelerinde Osmanlı heyetinde yer aldı. Bu ailelerin üyeleri, tercümanlık görevinin yanı sıra Eflak ve Boğdan voyvodalıklarına da atanıyordu.
Fenerli tercümanlar, Avrupa dillerini bilen, Avrupa siyasetini yakından izleyen ve Osmanlı yönetiminin dış ilişkilerinde vazgeçilmez hâle gelen bir grup oluşturdu. Ancak bu durum, devletin dış ilişkilerinde belirli bir topluluğa bağımlı kalması anlamına da geliyordu. 1821'de Rum isyanının başlamasıyla bu bağımlılık bir güvenlik sorununa dönüştü.
Ek bilgi
Divan-ı Hümayun tercümanı, Osmanlı yönetiminde yabancı elçilerle sadrazam ve reisülküttab arasındaki görüşmelerde aracılık yapan, yabancı devletlerden gelen mektupları çeviren ve Osmanlı belgelerini yabancı dillere aktaran yüksek bir görevliydi. Bu görev, 16. yüzyılda çoğunlukla Müslüman olmuş Avrupalılar tarafından yürütülmüştü.
Yahya Naci Efendi ve ilk yıllar
1821'de Muruzi'nin idamından sonra tercümanlık görevi geçici olarak Mühendishane hocası Yahya Naci Efendi'ye verildi. Bulgar asıllı olduğu aktarılan ve sonradan Müslüman olan Yahya Naci Efendi, Rumca ve bazı Avrupa dillerini biliyordu. O, Babıâli'de bir oda kurarak buraya genç Müslüman memurları toplamaya ve onlara Fransızca öğretmeye başladı.
Yahya Naci Efendi'nin 1823'te ölümünden sonra odanın başına sırasıyla Hoca İshak Efendi ve başka görevliler getirildi. İshak Efendi, Mühendishane'de matematik ve fen dersleri vermiş bir bilgindi. Bu dönemde Tercüme Odası, düzenli bir kurum hâline geldi. Odaya giren gençler, hem Fransızca hem de diplomatik yazışma usullerini öğreniyordu.
Ek bilgi
DOĞRUSU
Tercüme Odası'nın kuruluş tarihi kaynaklarda farklı verilir. Bazı çalışmalar 1821'i, bazıları odanın düzenli bir kurum olarak teşkilatlandığı 1833'ü esas alır. Yahya Naci Efendi'nin kökeni ve hayatı hakkındaki bilgiler de sınırlıdır. Kurumun ilk yıllarına ait belgelerin azlığı, bu belirsizliğin başlıca nedenidir.
1833 düzenlemesi ve Hariciye'ye geçiş
1833'te II. Mahmud döneminde Tercüme Odası yeniden düzenlendi. Odanın kadrosu genişletildi, görevlilere düzenli maaş bağlandı ve Fransızca öğretimi sistemli hâle getirildi. Aynı dönemde Avrupa başkentlerinde daimî Osmanlı elçilikleri açılmaya başlandı. Bu elçiliklere gönderilen kâtiplerin çoğu, Tercüme Odası'ndan yetişmiş gençlerdi.
1836'da reisülküttablık, Hariciye Nezareti'ne dönüştürüldü. Tercüme Odası da bu yeni bakanlığın bir birimi oldu. Böylece Osmanlı dış ilişkileri, tercümanlıktan diplomasiye uzanan bir kariyer yolu içinde Müslüman bürokratlarca yürütülmeye başladı. Avrupa başkentlerindeki elçiliklerde görev yapan bu genç memurlar, İstanbul'a döndüklerinde Avrupa'nın yönetim anlayışını, hukukunu ve siyasetini de beraberlerinde getirdi. Bugünkü Babıâli kapısıGörsel: Wikimedia Commons, CC BY 3.0, yazar: Martin Furtschegger. Dosya sayfası
Odadan yetişen Tanzimat kadrosu
Tercüme Odası'nın en önemli mirası, yetiştirdiği bürokratlardır. Mehmed Emin Âli Paşa, odaya genç yaşta girdi, Fransızcasını burada ilerletti ve Viyana ile Londra'da elçilik görevlerinde bulundu. Sonra beş kez sadrazam oldu. Keçecizade Fuad Paşa, Tıbbiye'den sonra Tercüme Odası'na girdi ve Londra'da elçilik başkâtipliği yaptı. Âli ve Fuad Paşalar, Tanzimat'ın ikinci evresinin en güçlü devlet adamları oldu.
Ahmed Vefik Paşa, Molière çevirileri ve Lehçe-i Osmânî adlı sözlüğüyle tanınan bir bilgin ve devlet adamıydı. Saffet Paşa, Maarif Nazırı olarak Galatasaray Mekteb-i Sultanisi'nin açılmasında rol aldı. Namık Kemal de gençliğinde bir süre Tercüme Odası'nda çalıştı ve burada Batı edebiyatı ve siyasi düşüncesiyle tanıştı. Bu isimlerin ortak noktası, Avrupa dillerini ve kurumlarını yakından tanımalarıydı.
Odanın işleyişi ve gündelik hayatı
Tercüme Odası'nda çalışan memurlar, Babıâli'deki bir salonda masalarında oturarak yabancı devletlerden gelen notaları, gazetelerden alınan haberleri ve antlaşma metinlerini çeviriyordu. Odanın kıdemli memurları, Avrupalı elçilerle yapılan görüşmelerde tercümanlık yapıyordu. Yeni gelen gençler, kıdemlilerin yanında çalışarak işi öğreniyordu.
Odanın bir başka önemli görevi, Avrupa basınını izlemekti. Avrupa gazetelerinde Osmanlı hakkında çıkan haberler çevrilip sadrazama ve padişaha sunuluyordu. Bu çeviriler, Osmanlı yöneticilerinin Avrupa kamuoyunu tanımasında önemli bir araç oldu. Tercüme Odası, böylece hem bir çeviri bürosu hem de bir haber alma merkezi işlevi gördü. Charles Goad'un İstanbul sigorta haritasında Babıâli çevresiGörsel: Wikimedia Commons, Public domain, yazar: Goad, Charles E. Fonction indéterminée. Dosya sayfası
Ek bilgi
Tercüme Odası'nın yanı sıra Osmanlı'da başka tercüme kurumları da kuruldu. 1830'larda Serasker kapısında ve Tophane'de askerî eserleri çevirmek için tercüme büroları oluşturuldu. 19. yüzyılın ikinci yarısında Encümen-i Daniş ve Tercüme Cemiyeti gibi kurumlar, bilimsel ve edebî eserlerin çevirisini üstlendi.
Tarih notu
Kronoloji
17. yüzyıl sonu: Fenerli tercümanlar döneminin başlaması 1699: Mavrokordatos'un Karlofça müzakerelerine katılması Mart 1821: Mora'da Rum isyanının başlaması Nisan 1821: Konstantin Muruzi'nin idamı 1821: Yahya Naci Efendi'nin Babıâli'de tercüme odasını kurması 1823: Yahya Naci Efendi'nin ölümü 1833: Tercüme Odası'nın yeniden düzenlenmesi 1834 sonrası: Avrupa başkentlerinde daimî elçiliklerin açılması 1836: Hariciye Nezareti'nin kurulması 1830'lar–1840'lar: Âli ve Fuad Paşaların odaya girişi
Bir çeviri bürosundan Tanzimat'ın okuluna
Tercüme Odası, bir siyasi krizin doğurduğu acil bir ihtiyaçla kuruldu. 1821'de Rum tercümanlara güvenin sarsılması, Osmanlı yönetimini dış ilişkilerde yeni bir kadro yetiştirmeye zorladı. Ancak bu zorunluluk, sonuçları beklenenin çok ötesine geçen bir dönüşümü başlattı.
Odaya giren genç memurlar, yalnızca Fransızca öğrenmedi; Avrupa'nın siyasi ve hukuki düşüncesiyle, diplomatik usulleriyle ve kurumsal yapısıyla tanıştı. Avrupa başkentlerindeki elçiliklerde görev yapan bu memurlar, İstanbul'a döndüklerinde Tanzimat reformlarını tasarlayan ve uygulayan kadroyu oluşturdu. Âli ve Fuad Paşalarınsadrazamlıkları, Tercüme Odası'nın yetiştirdiği kuşağın devlet yönetimine hâkim olduğu dönemdi.
Bu dönüşümün bir bedeli de oldu. Tercüme Odası'ndan yetişen bürokratlar, Avrupa'yı tanıdıkları ölçüde geleneksel ilmiye ve kalemiye çevrelerinden uzaklaştı. Tanzimat dönemindeki gerilimlerin bir kısmı, bu yeni kadro ile eski kadro arasındaki farktan kaynaklanıyordu. Namık Kemal'in Yeni Osmanlılar hareketi ise yine aynı odadan çıkan bir kuşağın, Tanzimat bürokratlarını eleştirmesiyle doğdu. Böylece Tercüme Odası, hem Tanzimat'ın hem de ona yöneltilen eleştirinin yetiştiği bir mekân oldu. Babıâli'deki bu küçük salon, bir yüzyılın siyasi dilini değiştiren bir okul işlevi gördü.