Varvar Ali Paşa isyanı (1648): bir valinin reddi ve Sultan İbrahim'in son ayları

1648 baharında Sivas beylerbeyi Varvar Ali Paşa, İstanbul'dan gelen iki emri yerine getirmeyi reddetti. Birincisi, eyaletten bayram harçlığı adı altında büyük bir para gönderilmesiydi. İkincisi ise Halep valisi İpşir Mustafa Paşa'nın Sivas'ta bulunan nikâhlı eşi Perihan Hanım'ın, Sultan İbrahim'e sunulmak üzere İstanbul'a gönderilmesiydi. Ali Paşa'nın bu reddi, kısa sürede Anadolu'yu sarsan bir isyana dönüştü.
Varvar Ali Paşa isyanı, Sultan İbrahim'in tahttan indirilmesinden yalnızca birkaç ay önce yaşandı. İsyanın hikâyesi, merkez ile taşra yöneticileri arasındaki gerilimi, saraydaki güç mücadelelerini ve Köprülü Mehmed Paşa ile İpşir Mustafa Paşa gibi sonraki dönemin önemli isimlerinin kariyerlerini bir araya getirir. Bu yazıda isyanın nedenlerini, seyrini ve sonuçlarını anlatıyoruz.

Varvar Ali Paşa kimdi?

Bosna yöresinden geldiği aktarılan Ali Paşa, saray hizmetinde yetişti. "Varvar" lakabının, Arapça ya da Rumca kökenli bir sözcükten geldiği ve "barbar", yani sert ve gözü kara anlamında kullanıldığı düşünülür. IV. Murad döneminde çeşitli sancak ve eyaletlerde görev yaptı. 1638 Bağdat seferine katıldı ve sonraki yıllarda Rumeli beylerbeyiliği gibi önemli görevlerde bulundu.

Ali Paşa'yı diğer paşalardan ayıran bir özelliği, kendi hayatını anlatan manzum ve mensur bir eser bırakmasıdır. Makâlât adıyla bilinen bu eser, bir Osmanlı paşasının kariyerini kendi ağzından anlatan ender kaynaklardandır. Eserde Ali Paşa, görev yerlerini, katıldığı seferleri ve rakipleriyle ilişkilerini anlatır.

İki emir ve bir ret

Ali Paşa, 1647'de Sivas beylerbeyiliğine atandı. Aynı yılın ekim ayında, Ramazan Bayramı vesilesiyle İstanbul'dan eyalete otuz bin kuruşluk bir para talebi geldi. Ali Paşa, Sivas'ın ileri gelenlerini topladı, eyaletin yıllık gelirini hesaplattı ve bu paranın ödenemeyeceğini bildirdi. Talep tekrarlandığında da olumsuz cevap verdi.

İkinci emir daha da hassastı. Sultan İbrahim, İpşir Mustafa Paşa'nın Sivas'ta bulunan eşi Perihan Hanım'ın kendisine gönderilmesini istedi. Ali Paşa bu emri de reddetti. Kâtib Çelebi'nin aktardığı bu olay, İbrahim'in saltanatının son yıllarındaki ölçüsüz taleplerinin örneklerinden biri olarak anılır.

İsyanın büyümesi

Ali Paşa'nın reddi üzerine görevden alınmasına ve öldürülmesine karar verildi. Sivas'a ard arda üç kez kapıcıbaşı ve haseki gönderildi; ancak Ali Paşa onları şehre sokmadı. Girit seferine katılması için İstanbul'a çağrıldı, ama Sivas'tan ayrılmadı.

Bu sırada İstanbul'daki bazı çevreler, Ali Paşa'ya mektuplar göndererek İstanbul'a yürümesini ve padişahın gözdelerinin cezalandırılmasını istemesini önerdi. Evliya Çelebi'nin aktardığına göre, bu mektuplar Kösem Sultan, vezirler ve ocak ağalarından bazıları tarafından yazılmıştı. Ali Paşa da bu destekle isyan bayrağını açtı. Kendisine katılanlara, padişahın kadınlar ve gözdeler etkisinde kaldığını, valilerin sürekli değiştirildiğini ve halkın perişan olduğunu söylüyordu. Valilerin en az üç yıl görevde kalmasını öngören bir padişah emri çıkarılmasını istiyordu.

Köprülü Mehmed Paşa'nın yenilgisi

İstanbul, Ali Paşa'yı "Celâlî" ilan ederek destekçilerini dağıtmaya çalıştı. Karaman beylerbeyi olan Köprülü Mehmed Paşa'ya isyancıların üzerine yürümesi emredildi. Ali Paşa, Mayıs 1648'de yanında yedi bin askerle Sivas'tan ayrıldı. Çankırı yöresinde yapılan bir saatlik bir savaşta Köprülü Mehmed Paşa'yı ve yanındaki paşaları yenerek esir aldı.

Bu yenilgi, sekiz yıl sonra sadrazam olacak ve Köprülüler devrini başlatacak Mehmed Paşa'nın kariyerinin en zor anlarından biriydi. Evliya Çelebi'nin anlatısına göre bu zaferden sonra Ali Paşa'nın asker sayısı otuz yedi bine ulaştı. İstanbul'da büyük bir telaş başladı.

İpşir Mustafa Paşa ve Çerkeş'teki son

İstanbul, Ali Paşa'ya karşı Halep valisi İpşir Mustafa Paşa'yı görevlendirdi. İpşir'e Sivas eyaleti verildi ve Ali Paşa'ya karşı toplanan birliklerin serdarı yapıldı. Ali Paşa, İpşir'in kendisine katılmak için geldiğini düşünüyordu. Oysa İpşir, 20 Mayıs 1648'de Çerkeş kasabası yakınlarında hazırlıksız yakaladığı Ali Paşa'nın ordusuna saldırdı.

Ali Paşa'nın askerleri dağıldı, kendisi kaçmaya çalışırken yakalandı ve idam edildi. Kesilen başı İstanbul'a gönderildi. Esir tuttuğu Köprülü Mehmed Paşa ise serbest kaldı. İpşir Mustafa Paşa'nın, eşini korumak için savaşan bir valiyi öldürmesi, kaynakların sıkça vurguladığı bir ironidir.

Sultan İbrahim'in sonu

Varvar Ali Paşa'nın idamından yaklaşık üç ay sonra, 8 Ağustos 1648'de İstanbul'da yeniçeriler ve ulema, Sultan İbrahim'i tahttan indirdi. Şeyhülislam Abdürrahim Efendi'nin verdiği fetvayla İbrahim önce hapsedildi, 18 Ağustos 1648'de de öldürüldü. Yedi yaşındaki oğlu IV. Mehmed tahta çıktı.

Ali Paşa'nın isyanda dile getirdiği şikâyetler, İbrahim'i indiren çevrelerin söylemiyle büyük ölçüde örtüşüyordu. Bu nedenle bazı tarihçiler, Varvar Ali Paşa isyanını İstanbul'daki tahttan indirme sürecinin taşradaki bir ön adımı olarak yorumlar.

Taşradan gelen bir uyarı: valinin reddi ve sarayın krizi

Varvar Ali Paşa isyanı, 17. yüzyıl Osmanlı siyasetinde merkez ile taşra arasındaki ilişkinin ne kadar kırılgan olduğunu gösterir. Bir vali, merkezden gelen iki emri reddederek kısa sürede on binlerce askeri arkasına toplayabildi. Bu başarı, yalnızca onun kişisel gücünden değil, taşrada biriken hoşnutsuzluktan ve İstanbul'daki iktidar çatışmalarından besleniyordu.

Ali Paşa'nın taleplerinden biri, valilerin en az üç yıl görevde kalmasıydı. Bu talep, dönemin en büyük yönetim sorunlarından birine işaret ediyordu: Sık sık değiştirilen valiler, kısa sürede servet toplamak için halkı ezmek zorunda kalıyordu. Bu sorun, sonraki on yıllarda Köprülü Mehmed Paşa ve halefleri tarafından da tartışılacaktı.

İsyanın kısa sürede bastırılması ise İstanbul'un taşradaki paşaları birbirine karşı kullanma becerisini gösterir. İpşir Mustafa Paşa'nın, kendisinin de mağduru olduğu bir emre karşı çıkan valiyi öldürmesi, dönemin siyasetinde kişisel sadakatin ve kariyer hesaplarının nasıl iç içe geçtiğini anlatır. Varvar Ali Paşa'nın idamından üç ay sonra Sultan İbrahim'in tahttan indirilmesi, taşradan gelen uyarının İstanbul'da da yankı bulduğunu düşündürür. Taşranın sesi, bu kez sarayın kapısına kadar ulaşmıştı.