Tepedelenli Ali Paşa (1740?–1822): Yanya'da yarı bağımsız bir yönetim kuran vali ve sonu

Tepedelenli Ali Paşa, XVIII. yüzyılın sonu ile XIX. yüzyılın başında Yanya merkezli geniş bir bölgeyi yöneten ve Osmanlı Devleti içinde neredeyse bağımsız bir güç hâline gelen validir. Bugünkü Arnavutluk'un güneyindeki Tepedelen'de doğdu; 1788'de Yanya sancağının yönetimini aldı ve sonraki otuz yılda Epir, Güney Arnavutluk ve Teselya'nın büyük kısmını kendi denetimine aldı. Napolyon Fransası ve İngiltere ile doğrudan yazıştı, Avrupalı gezginleri sarayında ağırladı. 1820'de II. Mahmud tarafından asi ilan edildi ve iki yıla yakın süren bir kuşatmanın ardından Ocak 1822'de öldürüldü. Bu sefer, Mora'da başlayan Yunan isyanının ilk döneminde Osmanlı kuvvetlerinin dikkatinin dağılmasına yol açtı.

Tepedelen'den Yanya'ya

Ali, 1740'lı yıllarda Tepedelen'de yerel bir ailenin çocuğu olarak doğdu; kesin doğum yılı kaynaklarda farklı verilir. Babası genç yaşta öldü ve ailenin bölgedeki konumunu korumak için annesi Hanko Hanım'ın önderliğinde zorlu bir mücadele verildi. Ali, gençliğinde bölgedeki yerel çekişmelerde kendini gösterdi. Osmanlı yönetimi adına derbent, yani dağ geçitlerinin güvenliğinden sorumlu görevler üstlendi. 1787–1792 Osmanlı-Rus ve Osmanlı-Avusturya savaşlarında devlete hizmet etti. 1788'de Yanya sancağını aldı; bu, onun bölgedeki gücünün başlangıcı oldu.

Bir bölgesel güç

Ali Paşa, sonraki yıllarda bölgedeki diğer yerel ailelerin gücünü kırarak etkisini genişletti. Oğulları Muhtar Paşa ve Veli Paşa'yı komşu sancaklara vali olarak atanmasını sağladı; böylece Teselya'dan Arnavutluk kıyılarına kadar uzanan bir alan aile denetimine girdi. Yanya'da güçlü bir kale ve saray inşa etti; şehir, onun döneminde bölgenin ticaret ve kültür merkezlerinden biri oldu. Ali Paşa'nın sarayında Rumca, Arnavutça ve Türkçe konuşuluyor, resmî yazışmaların bir kısmı Rumca yapılıyordu. Bu durum, onun çok dilli ve çok dinli bir bölgeyi yönetme biçimini yansıtır.

Savaşlar ve genişleme

1798'de Ali Paşa, Fransızların Venedik'ten aldığı kıyı kasabalarından Preveze'yi ele geçirdi. Sonraki yıllarda Epir'in dağlık bölgesindeki Sulyot topluluğuna karşı uzun bir mücadele verdi; 1803'te Sulyotların büyük kısmı bölgeyi terk etmek zorunda kaldı. 1819'da İngiltere'nin elindeki Parga kasabası, bir anlaşmayla Ali Paşa'ya bırakıldı; kasabanın Hristiyan halkının büyük kısmı İyon Adaları'na göç etti. Bu olaylar, bölgenin farklı topluluklarının hafızasında derin izler bıraktı.

İstanbul ile kopuş

II. Mahmud, merkezî otoriteyi güçlendirme politikasının bir parçası olarak taşradaki güçlü ayanların etkisini azaltmaya kararlıydı. Ali Paşa ise bu dönemde en güçlü ayanlardan biriydi. 1820'de, Ali Paşa'nın eski adamlarından olup İstanbul'da bulunan Paşo Bey'e karşı bir suikast girişiminde bulunduğu ortaya çıktı. Bunun üzerine padişah, Ali Paşa'yı asi ilan etti ve görevlerinden aldı. Ali Paşa'nın oğulları da kısa sürede kendi bölgelerindeki görevlerini kaybetti.

Yanya kuşatması

1820 yazında Osmanlı kuvvetleri Yanya'yı kuşattı. Ali Paşa, Yanya Kalesi'nde güçlü bir savunma kurdu ve kuşatma beklenenden çok daha uzun sürdü. Bu sırada Ali Paşa'nın, Osmanlı Devleti'ne karşı ayaklanmaya hazırlanan Rum çevreleriyle temas kurduğu ve Sulyotlarla bile uzlaştığı bilinir. 1821'de Mora'da Yunan isyanı başladığında, Osmanlı ordusunun önemli bir kısmı hâlâ Yanya önlerindeydi. Kuşatmanın komutanı Hurşid Ahmed Paşa, ancak 1822'nin başında kaleyi düşürebildi.

Ölümü

Ocak 1822'de kalenin büyük kısmı düşünce Ali Paşa, Yanya Gölü'ndeki adada bulunan bir manastıra çekildi. Burada Hurşid Paşa'nın adamlarıyla yapılan görüşmeler sırasında çıkan çatışmada öldürüldü. Başı İstanbul'a gönderildi; bedeni ise Yanya Kalesi'nde, Fethiye Camii'nin yanında defnedildi. Mezarı bugün de kalenin içinde, Bizans dönemi surlarıyla çevrili alanda ziyaret edilebilir. Ali Paşa'nın öldürüldüğü manastır da bugün gölün adasında bir müze olarak korunur.

Arşivlerdeki izler

Ali Paşa'nın yönetimine dair belgeler, olağanüstü zengin bir koleksiyon oluşturur. Onun Rumca yazışmalarının önemli bir kısmı, Yunanistan'daki arşivlerde korunur ve yayımlanmıştır. Osmanlı arşivinde ise Ali Paşa ile İstanbul arasındaki yazışmalar, onun hakkında yapılan şikâyetler, malları üzerine tutulan müsadere defterleri ve kuşatmaya dair raporlar bulunur. İngiltere ve Fransa arşivlerindeki konsolosluk raporları da Ali Paşa'nın dış ilişkilerini ayrıntılı biçimde aktarır.

Yanya'daki ikinci merkez

Tepedelenli Ali Paşa'nın hayatı bize, XIX. yüzyılın başında Osmanlı Devleti'nde taşradaki güçlerin ne kadar büyüyebildiğini gösteriyor. Ali Paşa, kendi ordusu, kendi diplomasisi ve kendi sarayıyla, İstanbul'a bağlı ama kendi kurallarıyla işleyen bir "ikinci merkez" kurdu. Bu yapı, uzun yıllar boyunca İstanbul'un işine de geldi; çünkü Ali Paşa, sınır bölgesinde güvenliği sağlıyor ve devlete asker gönderiyordu.

Ancak II. Mahmud'un merkeziyetçi politikası, bu tür ikinci merkezlerin varlığını kabul etmiyordu. Ali Paşa'ya karşı açılan sefer, merkezî otoritenin yeniden kurulması açısından bir başarıydı; ama bu başarının bedeli, Yunan isyanının ilk aylarında Mora'daki Osmanlı kuvvetlerinin zayıf kalması oldu. Bu durum, merkezileşmenin kısa vadede nasıl ağır bedeller doğurabileceğinin çarpıcı bir örneğidir. Ali Paşa'nın mezarının bugün Yunanistan'daki bir kalenin içinde durması da Osmanlı sonrası Balkanlar'ın iç içe geçmiş tarihinin sessiz bir tanığı.