Sultan İbrahim (1615–1648): kafesten tahta, Girit Savaşı ve trajik bir son

Sultan İbrahim, 1640–1648 yılları arasında hüküm süren on sekizinci Osmanlı padişahıdır. IV. Murad'ın kardeşi, I. Ahmed ile Kösem Sultan'ın oğludur. Tahta çıktığında Osmanlı hanedanının hayatta kalan tek erkek üyesiydi; bu yüzden onun hayatı, hanedanın devamı meselesiyle iç içe geçmiştir. Halk arasında "Deli İbrahim" lakabıyla anılır. Ancak bu lakabın arkasında, çocukluğunu sürekli ölüm korkusu içinde geçirmiş, devlet işlerine hiç hazırlanmamış ve sonunda isyanla tahttan indirilip öldürülmüş bir insanın trajik hikâyesi vardır.

Kafeste geçen yıllar

İbrahim 5 Kasım 1615'te İstanbul'da doğdu. Babası I. Ahmed o iki yaşındayken öldü. Sonraki yıllar, Osmanlı sarayının en karışık dönemiydi: amcası I. Mustafa iki kez tahta çıkıp indirildi, ağabeyi II. Osman isyancılar tarafından öldürüldü. Diğer ağabeyi IV. Murad ise saltanatı boyunca kardeşlerinden Bayezid, Süleyman ve Kasım'ı idam ettirdi. İbrahim, sarayın şehzadelere ayrılan ve halk arasında "kafes" diye anılan bölümünde, her an aynı akıbete uğrama korkusuyla yaşadı. Kaynaklar, IV. Murad'ın ölüm döşeğinde İbrahim'in de öldürülmesini emrettiğini, ancak Kösem Sultan'ın bu emri uygulatmadığını aktarır.

9 Şubat 1640'ta IV. Murad öldüğünde, ölüm haberini duyan İbrahim'in, kendisini öldürmeye geldiklerini sanarak kapıyı açmadığı ve ancak ağabeyinin cesedini görünce ikna olduğu anlatılır. Bu sahne, onun ruh hâlini anlatan en bilinen rivayettir. Yirmi dört yaşında, devlet işlerinden hiçbir şey bilmeden tahta çıktı.

Kemankeş Kara Mustafa Paşa'nın sadareti

Saltanatının ilk dört yılı, IV. Murad'dan devralınan sadrazam Kemankeş Kara Mustafa Paşa'nın güçlü yönetimiyle geçti. Kasr-ı Şirin barışını imzalamış olan bu tecrübeli devlet adamı, mali düzeni sağlamak için önemli adımlar attı. Bozulmuş sikkeyi düzeltti, yeniçeri ve sipahi kadrolarındaki şişkinliği azaltmaya çalıştı, tımar kayıtlarını yeniledi ve gereksiz harcamaları kıstı. Bütçe kısa süre için de olsa denkleşti. 1637'de Don Kazaklarının ele geçirdiği Azak kalesine karşı 1641'de yapılan kuşatma sonuçsuz kalsa da, Kazaklar kaleyi 1642'de boşaltınca Azak yeniden Osmanlı denetimine girdi.

Ancak sadrazamın sert tutumu saray çevresinde düşman kazandı. Padişahın gözdelerinden Cinci Hoca lakaplı Hüseyin Efendi ve onun çevresi, Kemankeş'i padişaha şikâyet etti. Paşa Ocak 1644'te idam edildi. Bu tarihten sonra devlet yönetimi büyük ölçüde saray gözdelerinin ve onların tayin ettirdiği sadrazamların eline geçti.

Girit Savaşı'nın başlaması

İbrahim döneminin en uzun etkili olayı, 1645'te başlayan ve yirmi dört yıl sürecek olan Girit Savaşı'dır. 1644 sonbaharında Malta şövalyeleri, hacca giden yolcuları ve saraydan önemli kişileri taşıyan bir Osmanlı kafilesine saldırdı; ganimetle birlikte Venedik'e ait Girit adasına uğradılar. Bu olay İstanbul'da büyük öfke uyandırdı ve Venedik'e karşı savaş kararı alındı. 1645 yazında Osmanlı donanması Girit'e asker çıkardı, Ağustos 1645'te Hanya alındı. Girit'in fethi İbrahim'in en büyük başarısı olarak kutlandı; Hanya'daki büyük kilise camiye çevrilerek padişahın adıyla anıldı. Ertesi yıl Resmo da alındı. Ancak başkent Kandiye direnmeye devam etti ve savaş, Venedik donanmasının Çanakkale Boğazı'nı ablukaya almasıyla İstanbul'un kapısına kadar geldi.

Saray, hazine ve isyan

Kemankeş'in ölümünden sonra hazine hızla boşaldı. Saray harcamaları arttı, yeni vergiler kondu ve paranın değeri düştü. Yeni sadrazamlar sık sık değiştirildi. 1648'de Sivas valisi Varvar Ali Paşa, kendisinden istenen ağır para talebini reddederek ayaklandı; isyan bastırıldıysa da devletin içinde bulunduğu durumu herkesin gözü önüne serdi. Aynı yıl Venedik ablukası İstanbul'a gelen zahire gemilerini durdurunca şehirde pahalılık ve kıtlık başladı.

Bu gelişmeler, ulema ve yeniçeri ağalarını ortak bir hareket noktasında buluşturdu. Sadrazam Hezarpare Ahmed Paşa, Ağustos 1648'de isyancıların eline verilerek öldürüldü. Şeyhülislam Abdürrahim Efendi'den padişahın tahttan indirilmesi için fetva alındı. 8 Ağustos 1648'de İbrahim tahttan indirildi, yerine henüz altı yaşındaki oğlu IV. Mehmed geçirildi. On gün sonra, 18 Ağustos 1648'de İbrahim, yeni bir isyanın onu tahta geri getirmesinden korkulduğu için ikinci bir fetvayla boğdurularak öldürüldü.

Avrupalı gözlemcilerin İbrahim'i

İbrahim hakkında Avrupa'da dolaşan anlatıların büyük kısmı, İstanbul'daki elçilerin ve sonraki yazarların kaleminden çıkmıştır. İngiliz diplomat Paul Rycaut, 1660'larda yazdığı Osmanlı tarihinde İbrahim'i tutkuları için devleti harcayan bir hükümdar olarak tasvir etti; bu yazıdaki ilk görsel onun eserindeki gravürdür. Venedik balyosları ise savaş hâlinde oldukları için İstanbul'da gözetim altında tutuluyor, şehirdeki haberleri gizli kanallarla Senato'ya ulaştırıyordu. Bu raporlar, İbrahim'in tahttan indirilişini ve ölümünü yakın tarihli bir tanıklıkla aktarır ve bugün Venedik Devlet Arşivi'nde korunur. Fransız elçilik yazışmaları da aynı olayları farklı bir açıdan kaydeder. Avrupa kaynakları değerli ayrıntılar içerse de, düşman bir devletin gözüyle ve çoğu zaman dedikodulara dayanarak yazıldıklarını unutmamak gerekir.

Bir hükümdarın mı, bir sistemin mi başarısızlığı?

Sultan İbrahim'in saltanatını yalnızca kişisel zaaflarla açıklamak kolay ama eksik bir yoldur. Onu tahta hazırlıksız çıkaran, şehzadeleri sancaklara göndermek yerine sarayda kapalı tutan yeni veraset düzeniydi. Devletin yönetimi ise artık padişahın kişiliğinden çok saray, ulema ve ocaklar arasındaki güç dengelerine bağlıydı. İbrahim bu dengeyi kuramadığı için düştü; ama onu deviren güçler de devleti düzlüğe çıkaramadı. Sekiz yıllık saltanatın sonunda geride boş bir hazine, bitmeyen bir savaş ve altı yaşında bir padişah kalmıştı. Düzeni yeniden kurmak için devletin sekiz yıl daha bekleyip Köprülü Mehmed Paşa'yı sadarete getirmesi gerekecekti. İbrahim'in hikâyesi, bireyin değil kurumların zayıfladığı bir dönemin hikâyesidir.